Nel van Beelen & Anne de Hingh

STOERE MANNEN, STERKE VROUWEN

Levensverhalen van Katwijkse vissers en hun dierbaren

© 2009 Nel van Beelen & Anne de Hingh, Amsterdam

ISBN: 978-90-814787-1-7

NUR: 740

Meer informatie: Malkander Producties, info@vissersvolk.nl, www.vissersvolk.nl

De totstandkoming van deze publicatie werd mede mogelijk gemaakt door de Gemeente Katwijk en het Meerburgfonds.

Inhoud

Woord vooraf

[thema] De visserij rond de Tweede Wereldoorlog

[verhaal] Arie Zuijderduijn: “Voor haar kwam ik aan de wal”

[info] Bommen en loggers

[info] Trawlers

[thema] De haringvisserij met de vleet

[verhaal] Arend van Beelen: “Ze noemden me de rock-’n-roll-schipper”

[info] Functies aan boord

[info] Hospitaalkerkschip De hoop

[thema] Haring uit Katwijk

[verhaal] Wim en Annie van Beelen: “De vrijheid verdween – je moest proberen samen te leven”

[info] Scheveningen Radio

[thema] Visserijonderwijs toen

[verhaal] Gijs en Klazien Haasnoot: “Zie je daar die bootjes varen? Ik wou dat ik erop zat!”

[info] Op hoop van zegen

[thema] Op zee gebleven

[verhaal] Mar van Beelen-Krijgsman: “Mijn vader stoomde niet meer naar huis”

[info] Zorg voor nabestaanden

[thema] De kottervisserij

[verhaal] Heleen Messemaker-van der Meij: “Eerst komt de kotter, dan een hele tijd niets en dan kom ik”

[info] Vissersvrouwen

[info] Vinvis

[thema] Vissers en de overheid

[verhaal] Henk en Annie Messemaker: “We hebben zo’n mooi beroep! Ik ben best hartstikke gelukkig”

[info] Naar een duurzamere visserij

[info] Duurzame vis loont

[thema] Moderne trawlers

[verhaal] Martin en Leonie van Duijn: “Als hij thuis is, is het net vakantie”

[info] Functies aan boord

[thema] Globalisering aan boord

[verhaal] Henk van der Plas: “Het is een leven van uitersten: het is alles of niks”

[thema] Voeding aan boord

[verhaal] Nel en Liesbeth van der Plas: “Pap, ik ben zo blij dat je weer thuis bent”

[thema] Visserijonderwijs nu

[verhaal] Agnes en Koos de Bruin: “Zaterdag komen de nieuwe meubels. En hij weet van niets”

[thema] Een haven voor katwijk

Begrippenlijst

Verantwoording

Woord vooraf

OP EEN PRACHTIGE NAZOMERDAG overvalt ons voor het eerst een gevoel van weemoed. Het weer is goed, volgens Buienradar.nl blijft het droog vandaag, er staat een straffe westenwind. Windje tegen dus, op de heenweg. Toch huren we fietsen op het station in Leiden en trappen we de zeven kilometer naar Katwijk aan Zee weg op onze OVfietsen. Voor de hoeveelste keer? We zijn de tel een beetje kwijtgeraakt. Na zes jaar van voorbereidingen, tientallen gesprekken met vissersvrouwen en vissermannen en evenveel kopjes koffie, wandelingen op de Boulevard, broodjes haring en avondlijke vergaderingen in het Katwijks Museum. We zijn langzamerhand een beetje vergroeid met die mensen, dat dorp, de zee. En nu is het einde alweer in zicht van het project dat inmiddels Stoere mannen, sterke vrouwen is gaan heten. Om de mineurstemming enigszins te verdrijven, beginnen we te fantaseren over een volgend boek over Katwijk. ‘Gesprekken met kinderen van vissers’, zou dat geen geweldig nieuw project zijn?

Dit boek over vissers en hun vrouwen kent een lange voorgeschiedenis. Het idee is ontstaan op zomaar een avond in 2003. Volstrekt onwetend van wat we teweeg zouden brengen, raakten wij – Anne, afkomstig uit een Bredaas onderwijzersgeslacht, en Nel, geboren en getogen Katwijkse en afkomstig uit een vissersfamilie – aan de praat over onze familiegeschiedenissen. Het gesprek kwam al snel op Nels achtergrond: het dorp Katwijk, de vissers en hun gezinnen.

Nel groeide op in een dorp en een tijd die doordrongen waren van vis en de visserij. Haar vader Wim van Beelen was ruim zeventien jaar visser geweest toen hij in 1969 voorgoed aan de wal kwam. Maar op zaterdagen zou hij voor het hele gezin platvis blijven bakken in het schuurtje achter het huis. En de gestoofde scholletjes met mosterdsaus van moeder Annie stonden nog lange tijd op het zondagse menu. In Nels omgeving hadden sommige vriendinnetjes vaders die alleen in het weekend thuis waren, omdat ze op een kotter voeren. Andere vriendinnen zagen hun vaders nog veel minder vaak omdat die langdurig op zee zaten. Ook ooms van Nel waren visser of zaten op de grote vaart.

Ondanks de prominente aanwezigheid van de visserij in haar eigen jeugd, had Nel zich nog nooit werkelijk verdiept in de gevolgen van de visserij op het leven van vissers en hun vrouwen. Hoe werd er geleefd vroeger, aan boord en thuis? Hoe lang waren die mannen nu eigenlijk weg van huis en hoe communiceerden ze met hun echtgenotes en kinderen aan de wal? En wat ervoeren de vrouwen van wie de mannen zo vaak en langdurig afwezig waren?

We hadden veel vragen, weinig concrete antwoorden en we hadden er best een handzaam boekje over willen opslaan. Maar na intensief speurwerk op het internet stelden we vast dat zoiets niet bestond. Over de visserij is weliswaar veel geschreven, maar die boeken gaan vooral over de techniek van het vissen en de schepen die daarvoor gebruikt worden, of over de visserij van voor de Tweede Wereldoorlog. Verhalen over het dagelijkse leven van naoorlogse vissers zijn vrijwel niet in boekvorm gedocumenteerd. Laat staan over het leven van hun vrouwen.

Aanvankelijk ging onze aandacht vooral uit naar de motieven van Nels vader om eind jaren zestig definitief van zee af te gaan. Wat waren zijn overwegingen in die tijd? Bleef hij aan de wal omdat zijn vrouw en kinderen dat graag wilden? Of had hij genoeg van het leven op zee en het harde werken? Zou het misschien samenhangen met de ontluikende emancipatie van de (vissers)vrouw in deze periode, of met bepaalde ontwikkelingen in de visserij waar wij geen weet van hadden? We speculeerden er veel over maar realiseerden ons dat we voor antwoorden bij de visser en zijn vrouw zelf moesten zijn.

Bovendien had de visserij ons na een paar avondjes brainstormen al behoorlijk in zijn greep: hoe meer we erover spraken samen, hoe meer we inzagen dat het vissersleven groots en meeslepend was, en vol van tegenstrijdige emoties. Zowel bij de visser zelf als bij zijn vrouw strijden gevoelens van vrijheid, autonomie en romantiek, en eenzaamheid, gebrek aan verbondenheid en angst om voorrang. We konden nauwelijks een ander beroep bedenken, behalve misschien dat van vrachtwagenchauffeur, dat het dagelijkse leven van alle betrokkenen zo ingrijpend beïnvloedt.

Onze zoektocht kreeg een vervolg: in het voorjaar van 2004 spraken wij af bij Nels ouders in Katwijk. Die vertelden zonder enige schroom over de periode dat Nels vader op zee zat en over de tijd daarna, toen hij had besloten om met de visserij te stoppen. Beide episoden in hun leven waren ingrijpend geweest en van grote invloed op hun huwelijk en het gezinsleven. Enthousiast geworden door die nooit eerder gehoorde verhalen, legden we contact met andere oud-vissers, vrienden van Nels ouders en een oom en tante. Toen ging het balletje aan het rollen, want via via kwamen we bij hedendaagse vissers en hun vrouwen terecht. Bij kwalitatief onderzoek heet dat de sneeuwbalmethode: het aantal geïnterviewden wordt steeds groter doordat elke respondent wel een nieuw ’slachtoffer’ kent. Inmiddels hadden we contact gezocht met het Katwijks Museum en onszelf geïntroduceerd bij de commissie die een serie tentoonstellingen zou gaan organiseren over de naoorlogse visserij. In 2005 ontvingen we een prijs van het Meerburgfonds en een jaar later kregen we een aanmoedigingssubsidie van de Gemeente Katwijk. Hiermee konden we de nodige vakliteratuur aanschaffen, tweemaal voor een week een vakantiehuisje huren in Katwijk en onze treinkaartjes betalen. Interviewen en schrijven deden we in onze vrije tijd.

In de beginjaren lazen we zo’n beetje alles wat er gedrukt stond over de visserij. We lazen over de overheidsbemoeienis met de visserij, de Europese regelgeving, de overbevissing en het systeem van quotering, de geschiedenis van de vleetvisserij, de kottervisserij en de trawlervisserij, en de geschiedenis van Katwijk aan Zee als vissersdorp. Veel van die feitelijke informatie is terug te vinden in de kaders in en tussen de hoofdstukken van dit boek. Maar onze belangrijkste bron werd toch wel gevormd door de mensen met wie wij spraken: de vissers en hun vissersvrouwen. Hun herinneringen, ervaringen en meningen vormen de basis van dit boek en zijn vastgelegd in elf persoonlijke (dubbel)portretten. Door hun verhalen krijgt de lezer een beeld van het dagelijks leven vroeger en nu, zowel aan boord van de haringloggers, kotters en trawlers als bij de gezinnen thuis in Katwijk.

Uiteindelijk interviewden we ruim twintig (voormalige) vissers en vissersvrouwen, in de leeftijd van 16 tot 92 jaar. Onder hen waren de oudste schipper van de Nederlandse vloot, Henk Messemaker, en zijn echtgenote Annie. Henk heeft tot na de pensioengerechtigde leeftijd gevaren en is pas onlangs gestopt. Een ander was de oudste nog levende ex-schipper van Katwijk, Arie Zuijderduijn (1916). We onderscheidden drie groepen geportretteerden: 1) de vissers die kort voor of kort na de oorlog begonnen met varen en er om uiteenlopende redenen in de jaren zestig of begin jaren zeventig mee waren gestopt; 2) de hedendaagse kottervissers, die nog steeds werkzaam zijn in de visserij; en 3) de mannen die op de grote moderne trawlers werken of hebben gewerkt. En, uiteraard, de echtgenotes van deze vissers.

Met bijna alle respondenten voerden we twee of meer gesprekken, soms in het bijzijn van hun partner, soms met hen alleen. We volgden hun levens vanaf het eerste gesprek in 2004 of 2005 tot en met het laatste gesprek in de zomer van 2009. Enkele interviews vielen af, omdat ze achteraf niet goed in ons boek bleken te passen of omdat er een te grote overlap was met eerder gehoorde verhalen. Daarnaast spraken we met een maritiem antropoloog, vrouwen van het vrouwennetwerk VinVis, de directeur van de Katwijkse Visserijschool, een paar visserijkenners – leden van de werkgroep Maritiem van het Katwijks Museum – enkele uitgevers en een plaatselijke boekhandelaar.

Wat hebben die gesprekken ons nu aan inzichten opgeleverd en wat vindt de lezer daarvan terug in de verhalen in dit boek? In de eerste plaats ontdekten we de liefde en passie voor het vak bij bijna alle (ex)vissers die we ontmoetten. Vrijwel zonder uitzondering genieten of genoten ze van het varen. Van het gevoel van vrijheid, het werk aan boord en de zee. Hoewel het werk vaak zwaar is en ze het soms moeilijk vinden om zo lang van huis te zijn, zouden ze met niemand aan de wal willen ruilen. De oudere vissers, die de historische visserij op haring nog hebben meegemaakt, waren vaak vele weken van huis en stonden nacht na nacht aan dek om de haring binnen te halen, te kaken, te zouten en op te bergen. De kottervissers van vandaag zijn meestal maar een dag of vijf van huis maar werken zich in die korte periode een slag in de rondte, omdat de visserij dag en nacht doorgaat en er om de paar uur ‘gehaald’ moet worden. De moderne trawlervissers, vooral diegenen die op de huidige grote fabrieksschepen varen, blijven aaneengesloten periodes van drie tot zes weken op zee. Ze maken (bijna) niet meer mee dat ze in de haven van IJmuiden of Scheveningen uitgezwaaid of opgehaald worden; hun familie staat ze tegenwoordig op Schiphol op te wachten. De verhalen van deze drie groepen vissers zijn bijna niet met elkaar te vergelijken, en tegelijkertijd vol overeenkomsten.

In de tweede plaats hebben wij grote bewondering gekregen voor de echtgenotes van vissers. Hun zelfstandigheid en veerkracht werden bijna tastbaar tijdens alle gesprekken die we met ze voerden. Vrouwen van vissers die in de jaren na de oorlog op zee zaten, vertelden hoe zij in hun eentje het huishouden draaiende hielden, hun kinderen alleen opvoedden en maar weinig tijd met hun mannen konden doorbrengen. Beslissingen over de scholen van de kinderen, grote uitgaven en soms zelfs verhuizingen namen ze in hun eentje, omdat er nauwelijks communicatie mogelijk was. Bij blijde gebeurtenissen als een huwelijk of de geboorte van een kind in de familie of vriendenkring, gingen zij alleen naar het feest. En in zware tijden, als er een kind of familielid in het ziekenhuis lag of er een sterfgeval in de familie was, was er geen man om op terug te vallen. “Ik voelde me net een alleenstaande moeder”, vertelden enkele vrouwen ons. Ook de vissersvrouwen van tegenwoordig, die beschikken over moderne communicatiemiddelen als satelliettelefoon en e-mail, hebben het niet altijd gemakkelijk. Hoewel er in principe dagelijks contact mogelijk is tussen de schepen en het thuisfront, staan de vrouwen er nog steeds grotendeels alleen voor. Voor de trawlervrouwen in het bijzonder geldt dat ze enorm moeten omschakelen als hun man na enkele weken op zee weer een periode thuis is. De dagelijkse routine raakt er ernstig door verstoord. De zelfstandigheid, de vrijheid en ook de eenzaamheid van vissersvrouwen toen en nu vormden in alle verhalen die we hoorden steeds de rode draad.

Het waren leerzame gesprekken, echte eye-openers vaak. En als beginnende non-fictieschrijvers hadden we ons geen betere respondenten kunnen wensen. De openhartigheid waarmee de geïnterviewden over hun leven vertelden was soms overweldigend. De gastvrijheid waarmee we werden ontvangen, altijd hartverwarmend. Wij hopen dat de lezer net zoveel geniet van deze persoonlijke verhalen als wij dat deden.

We hebben getracht de gesprekken die we voerden met de uiteindelijke hoofdpersonen van dit boek vrijwel letterlijk weer te geven zonder ze te onderbreken met inhoudelijke informatie. In de tekstkaders tussen en in de hoofdstukken gaan we wat dieper in op allerlei technische en feitelijke informatie – van vistechnieken tot het Gemeenschappelijk Visserijbeleid, en van de Visserijschool tot de rol van vrouwen in de visserij. Bommen, stoomloggers, motorloggers, boomkorkotters, stoomtrawlers, motortrawlers, zijtrawlers, hektrawlers. Zo’n opsomming van scheepstypes doet een niet-ingewijde al snel duizelen. Daarom hebben we voor de lezer die helemaal niet thuis is in de materie achterin het boek een verklarende woordenlijst opgenomen.

Alhoewel we bijna dagelijks bijleerden over de visserij in al zijn aspecten, bleven ook wij natuurlijk leken. Gelukkig zijn we gedurende de afgelopen zes jaar met raad en daad bijgestaan door velen die wél verstand hebben van de visserij. In het bijzonder willen we Jan van Welie noemen die onze teksten op technische onjuistheden heeft gecontroleerd. Alle onvolkomenheden die desondanks in de tekst zijn blijven staan, zijn geheel en al aan onze eigen onkunde te wijten.

Wij danken Dennis Zuijderduijn voor zijn fotografische bijdrage aan dit boek – de portretten die hij maakte van onze respondenten – en Arnold Weel voor de professionele vormgeving. Tot slot noemen we hier Annie en Wim van Beelen: wij konden altijd rekenen op ons trouwe gastgezin in Katwijk.

Nel van Beelen, Anne de Hingh

Amsterdam, oktober 2009

[thema] De visserij rond de Tweede Wereldoorlog

Wie voor de Tweede Wereldoorlog visser werd, koos voor een beroep dat onzeker was en niet helemaal zonder gevaar. Het inkomen van een visser was volledig afhankelijk van de zogenaamde besomming: de opbrengst van een aantal weken vissen op zee. Was de vangst goed, dan kon een gezin er net van rondkomen, was de vangst minder, dan moesten ze thuis de buikriem aanhalen en hopen op betere tijden. In Katwijk is de haringvangst met loggers lange tijd de belangrijkste vorm van visserij geweest. Omdat veel vooroorlogse haringschepen niet geschikt waren om buiten het haringseizoen op andere vissoorten te vissen, bestond er grote winterwerkloosheid. Vanaf het einde van de haringtijd, in december, tot in het voorjaar wanneer de jacht op haring weer begon, stonden grote groepen vissers aan de kant.

Leven aan boord

De leefomstandigheden aan boord waren, zeker in onze 21ste-eeuwse ogen, ronduit slecht. Schepen waren weken van huis, hadden maar voor een paar dagen verse groenten mee, er was weinig drinkwater aan boord en dat werd met de dag slechter van kwaliteit. De maaltijden waren eentonig en weinig vitaminerijk: bonen, erwten, spek, rijst en vis. Er was vroeger geen echte kok aan boord, alleen een kokmatroos die meestal geen koksopleiding had gehad. Vis vangen en vis verwerken hadden prioriteit aan boord en er bleef meestal weinig tijd over voor het bereiden van de dagelijkse maaltijd.

Met uitzondering van de schipper en soms de motordrijver (machinist) en de stuurman, sliepen de mannen en jongens in het vooronder. Ze lagen in krappe kooien, twee boven elkaar, in de lucht van rauwe vis en mannenzweet. Aan haakjes hing hun gebruikte werkkleding, eronder stonden hun laarzen. Op heel oude loggers werd er zelfs gekookt in het vooronder omdat er geen plek was voor een aparte scheepskeuken (kombuis). En ook wanneer er wel een aparte kombuis in het achterschip was, diende het vooronder als eetruimte voor het scheepsvolk.

Na de oorlog veranderde deze situatie geleidelijk aan. Volgens het toen geldende Schepelingenbesluit was het streng verboden in het vooronder te koken. Toch voldeed rond 1950 dertig procent van de vissersschepen nog niet aan die bepaling.

Zwaar en gevaarlijk werk

Het dagelijkse leven aan boord kende dus zijn ontberingen en dat gold ook voor het werk aan boord dat lichamelijk zwaar was en veel risico’s kende. De meeste werkzaamheden vonden buiten op het dek plaats: het uitzetten en binnenhalen van de netten, het verwerken van de gevangen vis, en het uitvoeren van reparaties. Vissers waren niet beschermd tegen wind en regen. Ze moesten over behoorlijk wat spierkracht, uithoudingsvermogen en ervaring beschikken om de netten in te halen, ook al was die handeling al ruim voor de oorlog gemechaniseerd. Het werk was gevaarlijk: een enkele keer werd er een man overboord getrokken door de uitgaande netten, of kreeg iemand een takel of een ander werktuig tegen het hoofd.

Vissers maakten lange dagen. Met name op haringschepen werden ’s nachts de netten ingehaald en werd de haring aan dek gekaakt. Overdag moesten ze de overige werkzaamheden uitvoeren. Tijdens de visserij – de periode dat er daadwerkelijk gevist werd – kampten ze met slaaptekort. Tijdens de terugreis naar huis haalden ze dat soms weer in.

Pas na de Tweede Wereldoorlog kwam er langzamerhand een einde aan de onhygiënische en armoedige toestanden aan boord. De eerste douches verschenen en het drinkwater werd niet langer in nieuwe haringtonnen meegenomen maar moest worden opgeslagen in watertanks. Een groot deel van de bemanning sliep niet meer in het vooronder maar in het achterschip. Koken gebeurde in de kombuis en eten deed men in de messroom. Niet alleen de werken leefomstandigheden verbeterden. Door een jarenlange visserijstop tijdens de oorlog was de hoeveelheid vis in zee enorm toegenomen, zodat goede besommingen mogelijk waren. De bloeitijd van de visserij was begonnen.

[verhaal] Arie Zuijderduijn: “Voor haar kwam ik aan de wal”

IK WAS DERTIEN TOEN IK GING VAREN, dat was in 1930. Tijdens de oorlogsjaren werd het gevaarlijk, met al die bombardementen en de mijnen, en toen ben ik aan de wal gekomen. Na de oorlog heb ik zonder onderbrekingen tot 1967 gevaren. Ik was vijftig toen ik stopte, nog vrij jong dus. Mijn vrouw wilde dat graag.”

Januari 2007. Arie Zuijderduijn (1916) loopt rond in zijn flatje. Er is visite, er moet koffie komen, er wordt aangebeld, het is de monteur voor de koelkast – hij heeft het er maar druk mee. Nu zijn vrouw met Alzheimer is opgenomen in verpleeghuis Overduin, zijn de dagelijkse zorgen gelukkig wat minder geworden. Maar hij mist haar ontzettend. “Ze herkent me nog wel. Afgelopen zaterdag heeft ze hier nog gezeten en toen ze haar kwamen halen, was het even moeilijk. Wat zit ik hier toch heerlijk, lekker saampjes, zei ze. Tot voor kort liepen we elke dag nog in de duinen. Dat deden we vanaf mijn vijftigste. Vanaf dat ik aan de wal kwam, iedere dag tien kilometer. Toen we vijfenzestig jaar getrouwd waren, kwamen ze van het Leidsch Dagblad voor een interview. We hebben gelopen van hier vandaan tot aan New York en terug, had die journalist uitgerekend.”

We hebben twee gesprekken met Arie Zuijderduijn. Het eerste vindt plaats in het appartement waar hij nog met zijn vrouw woonde. Kort daarna verhuist hij naar het verzorgingshuis Huize Salem aan de zuidkant van Katwijk aan Zee. In de zomer van 2007 ontmoeten we hem daar voor een tweede gesprek. Over de vooroorlogse visserij, het varen en zijn vrouw.

De moeder van Arie had er grote moeite mee dat hij naar zee zou gaan. Toen hij voor de visserij koos, deed zij er alles aan om hem op andere gedachten te brengen. “Ze heeft bij de Coöperatie gevraagd of ik daar als jongetje aan het werk kon. Maar daar had ik helemaal geen zin in. Toen heeft ze het nog bij een aannemer geprobeerd. Dan kan je toch een vak leren, timmerman of metselaar, zei ze. Mijn vader zei: Mens, kom, laat gaan. Als hij wil gaan varen, laat hem dan gaan varen – hij komt er wel achter wat het is. Ik had nog twee broers die voeren. Mijn vader had ook op zee gezeten, maar die kon als grondwerker aan de wal beter zijn brood verdienen. Af en toe ging hij een reisje mee. In het najaar, als er veel haring was bij de Engelse kust, dan ging hij een week of zes, zeven varen en als het dan behouden teelt was, ging-ie naar zijn baas terug en kon-ie zo weer beginnen.”

“Ik was zo zeeziek die eerste keer. Ik weet het nog heel goed, de eerste dag dat we varen moesten. Met de bus ging je naar de haven. En dan kwam je aan boord. Tijdens het stomen moesten er nog verschillende klussen op het schip gedaan worden. Tussen de middag kreeg je warm eten. Ik weet nog precies wat we die eerste dag gegeten hebben: ingemaakte snijbonen uit blik en zilte snijbonen. Dat smaakte goed – dat lustte ik wel. Maar op zee kwam het er allemaal weer uit. Toen zei die ouwe: Je mot een beetje drinken. En hij neemt zijn klomp en schept die vol met zeewater. Nou, dat helpt goed voor de zeeziekte... Na een paar slokken moest ik weer overgeven. Daarna ben ik de eerste tien jaar bij iedere reis tijdens het uitstomen ziek geweest. Als we eenmaal gingen vissen, dan was het over. En na de oorlog, toen ik terugging naar zee, ben ik nooit echt meer zeeziek geweest. Nou ja, als je uitvoer met een dikke bries, dan voelde je je niet zo lekker. Maar dan at of dronk je wat en dan was het over.”

“Ja, de herinneringen aan mijn eerste reisje. Dat duurde zeven weken en we hadden voor drie weken aardappelen bij ons. Die bewaarden we in de haringtonnen. En elke dag ging je een mandje aardappelen halen voor veertien mensen. Als het op was, dan was het op. Daarna aten we elke dag afwisselend erwten of bonen, met gebakken of gekookt spek erbij. Als avondmaaltijd hadden we rijst. Als reepschietertje moest je iedere dag een pan rijst koken op een ouderwets fornuis. En dan stond je te roeren, joh, want die rijst moest helemaal zacht zijn. Als de rijst lang genoeg gekookt had, gingen er twee flessen gepasteuriseerde melk in. De melkkratten stonden in het ruim. Die gepasteuriseerde melk kon je weken bewaren. Een flinke portie rijst en haring, dat was je avondeten. Het reepschietertje moest zo’n honderd haringen bakken: koppen eraf, staarten eraf, afwassen en zó in de pan. Er waren erbij, die aten zes, zeven haringen op. Dat aten we ’s avonds. Brood was er niet aan boord. Je had van die harde kaken, zeekaken. Er waren toentertijd twee gespecialiseerde kaakbakkers op Katwijk. Die kaak moest keihard zijn, het vocht moest eruit, anders gingen ze schimmelen. Dus na het bakken lagen die kaken op stellingen bovenop de oven te drogen. Aan boord werd er eens in de week een tonnetje kaak verdeeld: je moest je eigen deel zelf bewaren en je moest er de hele week mee doen. Er waren jongens die maakten van een stuk zeildoek een zakje en daar deden ze een paar kaken in, die sloegen ze fijn en dat ging in een mok en dan thee erop. Een kom vol, met boter en suiker erbij, dat was je ontbijt.”

Arie bleek een leergierige en ambitieuze jongeman te zijn die hogerop wilde in de visserij. “Ik was als jonge jongen al nieuwsgierig naar hoe alles aan boord verliep, met name bij de vleet, het haringtrekken: dat moest je berekenen. Dat was het werk van de schipper. Maar ik was nieuwsgierig, ik wou het allemaal weten. Ik had tegen mijn zwager gezegd: Nou, Huig, ik ga het een paar jaar aankijken en als ik geen schipper word, ga ik van de zee af. Ik heb toen driekwart jaar bij een IJmuidense schipper gevaren. Als ik wat aan die man vroeg – hoe meet je dat en hoe bereken je dat? – dan wilde hij me dat niet zeggen. Die schipper raakte niet graag zijn kennis aan een ander kwijt; je was toch concurrenten van elkaar. Dus wat deed ik: als anderen te kooi gingen, zat ik met mijn schrift voor me. Zat ik het zelf uit te rekenen. Als ik de wacht had, dan nam ik de voetstok en dan ging ik dingen nameten. Ik ben er zelf uiteindelijk achtergekomen. Ik was ook wel een beetje een slim mannetje en ik had bepaalde ambities. Als je niks probeert, dan komt er niks uit.”

“Na mijn trouwen ging ik bij een andere schipper varen en voer ik winter en zomer. Toen verdiende ik best veel. Je kreeg een voorschot tussen twee reizen in en dat was altijd te weinig, dus aan het eind van het jaar kreeg je dan het restant en dat was soms wel driehonderd gulden – voor die tijd een hoop geld.”

In 1948 werd Arie Zuijderduijn schipper op een kleine trawler, de YM 129, waarmee op schol en tong werd gevist. In de zomer trok hij naar het noorden voor de kabeljauwvisserij. “Dat eerste scheepje van mij heette de Shamrock, dat was een oude Engelse trawler uit 1901. We hadden de stoommachine eruit gehaald en er een motor voor in de plaats gezet, een 360 pk diesel. Dat was toen een sterke motor. Ja, dat scheepje was een ijzeren varken, geen deuk in te krijgen. Het was ook een lief scheepje. Daar zit een verschil in, tussen het ene en het andere schip. Je hebt als schipper toch een bepaalde band met je schip.”

De schepen na de oorlog waren redelijk comfortabel en dat gold ook voor Aries schip. “De Shamrock had een kombuisje bovendeks en logies voor acht personen in het achterschip. Dat schip was zo groot achter, ze hadden aan weerskanten kooien gemaakt en in het midden had je een tafeltje. Twee mensen sliepen boven elkaar. De schipper – dat was ik – had een hut voor zijn eigen, achter de brug.”

“Ik heb een heel aantal jaren als schipper voor die reder, J.C. Pronk uit IJmuiden, gewerkt. Ik had er een goeie reder aan. Ik was jong en ambitieus en wel een beetje avontuurlijk. Als ik een schraal visserijtje had, bleef ik niet op die plek doorprikken in de hoop dat je wat tegenkwam, maar dan ging ik het ergens anders proberen. En dat lukte soms, als je geluk had. Ik had goeie vangsten. Ik heb altijd behoorlijk mee kunnen komen met de besommingen. Het was niet enkel geluk om vis te vangen, echt niet. Je moest ook kennis hebben en die deed je op in de praktijk. Ik was geen doetje; ik was niet streng maar het moest wel gaan zoals ik het wilde. Je bemanning moest je zelf bij elkaar zoeken. Als je nou goed voer als schipper, dan had je niet veel moeite om goeie mensen te vinden. Maar het is niet enkel de schipper die voor goede vangsten zorgt. Een goed schipvolk kan een schipper maken of breken. Bonken heb je nodig die vierentwintig uur achter elkaar kunnen werken, als het nodig is. Een stelletje mensen die kunnen beuken.”

“Wij hadden nog geen vangstbeperkingen. Wat je vangen kon, dat ving je. Na de oorlog werd er tussen schippers onderling veel gelogen over hoeveel vis er zat. Voor de oorlog had je enkel communicatie met elkaar via het praaien: als je naast elkaar voer. Maar na de oorlog had je allemaal een zender, dan kon je met elkaar praten zo veel als je wilde.”

Zoals zoveel Katwijkse echtparen ontmoetten Arie Zuijderduijn en zijn vrouw elkaar op de Voorstraat. “Ja, op donderdagavond én op zaterdag en zondag ging je naar de Voorstraat of naar de Boulevard en dan viel je oog op een meissie en dan dacht je: nou, dat is een leuk kind, en dan sloot je zoetjes aan vriendschap. Je voelde gauw genoeg of het voor echt was of een scharreltje. Bij haar was het meteen goed; ik heb nooit een ander meisje gehad. We waren eigenlijk een beetje stout, dus we moesten trouwen, ik was eenentwintig, zij twintig. In 1938 is onze Jan geboren. Nee, onze huwelijksdag was geen mooie dag – er was zoveel tegenstand van mijn moeders kant. Ik was de oudste jongen thuis en ze had hooggespannen verwachtingen van mij. Dat ik moest trouwen, dat viel haar gewoon tegen. Het was in die tijd heel moeilijk om een gezin te stichten. Het was volop crisistijd: je verdiende niks, je spaarde wel voordat je ging trouwen zodat je spulletjes had en een huisje, maar het was niet zo makkelijk om iets te krijgen. Mijn moeder had veel voor me gespaard. Mijn vrienden hadden altijd meer zakgeld gehad dan ik – ik kreeg meestal een gulden of drie, vier. Na al die weken op zee was dat niet veel en ik mopperde daar dan over. Maar zij zei: Je moet sparen en zorgen dat je wat hebt voor later. En wij hadden inderdaad meteen een huisje na ons trouwen en spulletjes. Toen was ik mijn moeder wel dankbaar. We konden alles kopen. Mijn vrienden hadden het slechter; die huurden ergens een kamer en kookten bij die mensen op de gang.”

Arie en zijn vrouw kregen in de loop van de jaren vijf kinderen, drie jongens en twee meisjes. De oudste is intussen in de zeventig. “Ik kreeg mijn eerste kind toen ik op zee zat. Dat was nog voor de oorlog. Je had een radiozender aan boord, dus je wist wel wanneer het kind geboren was. Dan vroegen ze een gesprekje aan via Scheveningen Radio. De tweede is geboren in juni 1940, toen was ik al van zee af, vanwege de oorlog. In de oorlog hebben we tegen elkander gezegd: Dit is geen tijd om kinderen te krijgen. Dat was eenvoudig; in militaire dienst had ik met een knul over dit soort dingen gesproken. Die had een boekje van Ogino-Knaus, dat waren Japanse geleerden. Dagen tellen, daar kwam het op neer. De vrouw moest een bepaalde cyclus hebben en dan kon je uitrekenen wat de vruchtbare dagen waren. Daar hebben we ons zeven jaar aan gehouden. Ik zeker. In die ellendige oorlogstijd. En toen was de oorlog voorbij. In 1947 ging het beter, we hadden behoorlijk te eten en toen zeiden we tegen elkaar: Het wordt toch tijd dat er eentje bij komt. Dat was een dochter en we gingen zo zoetjes aan door tot en met de vijfde.”

“De kinderen heb ik niet veel gezien. Als je net thuis was, was het hartstikke leuk. Maar voor de rest… Als ze op school zaten, dan kwamen ze thuis en na vijf minuten vlogen ze de straat weer op. Je weet hoe een kind is. Als je een reis gedaan had, was je maar twee dagen thuis. En in de winter met de trawl ging je op platvis vissen, dan kwam je om twaalf uur thuis en de andere middag stond de bus alweer voor de deur – terwijl je veertien dagen op zee was geweest. Ach, je was al blij als je werk had.”

“Dat mijn vrouw allenig vijf kinderen moest opvoeden met alle haken en ogen vandien, dat viel voor haar niet mee. Wat dat betreft was het voor vrouwen zwaarder dan voor mannen. Als man wist je niet wat er in het huishouden gaande was. En die vrouw zat er maar mee. Voor haar ben ik ook aan de wal gekomen. Het was zo, mijn vrouw had geen ouders meer. Haar moeder was in 1942 overleden. En haar vader was al in 1924 verdronken, samen met haar broer, een oom en een zoon van die oom, alle vier uit dezelfde familie. Op het monument staan hun namen. Je moet nou niet je hele leven blijven varen, want dan ben ik zo allenig, had ze van tevoren gezegd. Dus ik had haar beloofd: Als ik vijftig ben, dan stop ik ermee. Het was beter dat ik aan de wal kwam. Mijn vrouw was een beetje onstabiel, ze was in de overgang. Maar voor mij was het ook een hele overgang, iedere avond thuis. De relatie met mijn vrouw ging best, want die leefde helemaal op. Maar ikzelf...”

“Eigenlijk weet ik niet meer goed hoe mijn laatste reisje is verlopen. Het was niet emotioneel of zo. Ik was vijftig jaar en ik had er de fut niet meer voor. Ik heb nog één poging gewaagd en toen verloor ik nog een net ook. Nadat ik terug was in Katwijk heb ik Dirk Baas van rederij Ouwehand gezegd: Ik schei ermee uit. Maar dat viel niet in goeie aarde. Hij zei: Wat maak je me nou? Je kunt makkelijk nog vijftien jaar mee. Hij had er gewoon de pest in. Ik heb zelf heel wat opgegeven: vier, vijf stappen achteruit gezet. Maar je moet kiezen of delen en ik had het mijn vrouw beloofd, dus dan moet je je eigen eraan houden ook.”

Alhoewel hij het niet met zoveel woorden zegt, viel het afscheid van de visserij hem destijds zwaar. “Ik was al die jaren de baas geweest, ik had het voor het zeggen gehad. En toen kwam ik in de bagger terecht en stond er op de brug van die baggerschuit zo’n jonge jongen tegen me te schreeuwen, mij echt de mantel uit te vegen. Na de bagger heb ik een baantje dichter bij huis gezocht. Schoonmaken op vliegkamp Valkenburg en iedere middag om vier uur thuis. Het was niet de mooiste baan, nee. Maar als je hebt gevist, dan staan je handen verkeerd, en ik heb alleen maar lagere school gehad. Dan valt het allemaal wat tegen, hè. Ik was schipper geweest. Van schipper tot schoonmaker.”

[info] Bommen en loggers

Eeuwenlang bevoeren Katwijkers de Noordzee met zogenaamde pinken waaruit de latere bomschuiten zich ontwikkelden. Deze ‘bommen’ waren zeilschepen met een platte bodem waarmee men op allerlei soorten vis viste: haring, schol en tong. De bomschuit raakte uit de tijd en werd tijdens de Eerste Wereldoorlog definitief verdrongen door de logger, die aan het einde van de negentiende eeuw was opgekomen. Dit scheepstype was vooral populair in de traditionele haringdorpen als Scheveningen, Maassluis, Vlaardingen en Katwijk. Tot in de jaren vijftig vormde de logger hét schip bij uitstek waarmee de Katwijkse vissers op haring visten. Ze deden dat vooral met drijfnetten, een passieve vorm van visserij waarbij de vissers de netten niet door het water sleepten, maar ze verticaal in het water lieten hangen. Het principe van deze vleetvisserij ging uit van de eigenschappen van de haring zelf. Overdag rust die vis namelijk op de bodem en ’s avonds komt hij naar boven, waarbij hij zo de netten in zwemt.

Het traditionele haringseizoen liep van mei/juni tot november/december. Al voor de Eerste Wereldoorlog waren er loggerschippers die na de haringtijd overschakelden op de zogeheten trawlvisserij of sleepnetvisserij. Met aangepaste loggers voeren ze vanaf het begin van het nieuwe jaar tot de maand mei op de Noordzee en vingen ze onder meer schol, tong en kabeljauw. Ze beoefenden dan de actieve visserij, waarbij een trawlnet achter het schip werd gesleept. Het schip moest wel sterk genoeg zijn om deze vorm van visserij aan te kunnen. Loggers met motoren van 150-200 pk waren geschikt voor de trawl en werden daarom ook wel trawlloggers genoemd; loggers met te weinig pk’s lagen in de winter aan de kant, met winterwerkloosheid voor het scheepsvolk als gevolg.

Voor de Tweede Wereldoorlog kende de drijfnetvisserij op de haringloggers vrijwel geen concurrentie. Na 1945 veranderde dat snel: motortrawlers en trawlloggers begonnen ook haring aan te voeren, en de haringtrawlvisserij werd steeds populairder. De aantal loggers nam snel af: waren er in 1950 nog 215 loggers in Nederland, in 1962 waren dat er nog maar 46. Steeds meer vissers stapten over op de kotter, een scheepstype dat tegenwoordig de belangrijkste vorm van visserij in Nederland vertegenwoordigt. In 1962 deed de laatste stoomlogger aan de teelt mee, rond 1970 werd de laatste motorlogger uit de vaart genomen. Dit was ook het moment dat veel vissers van zee kwamen. Ze zagen de nieuwe schepen en vangstwijzen niet zitten en er waren bovendien meer mogelijkheden gekomen om aan de wal werk te vinden, reden te meer voor ‘echte haringvissers’ om er een punt achter te zetten.

[info] Trawlers

De visserij met de trawl, het Engelse woord voor sleepnet, bestond al sinds het einde van de negentiende eeuw; de eerste stoomtrawler kwam in 1881 in de vaart. Niet zo lang daarna, rond 1890, werd in Engeland de zogenaamde bordentrawl ontwikkeld. Uitscherende borden aan weerszijden van het schip hielden bij dit scheepstype de netten open en sleepten tijdens het vissen over de bodem. De stoomtrawler kende een snelle opmars: in 1900 waren er 20 in Nederland, in 1929 waren er al 197.

De eerste Nederlandse motortrawlers kwamen in 1931 in de vaart. Aanvankelijk visten de trawlers in hoofdzaak in de kustwateren op schol en tong. Al snel trad schaalvergroting op – de schepen werden groter en sterker en bereikten verder gelegen visgronden, op jacht naar allerlei soorten rondvis (schelvis, kabeljauw) en ook haring.

De oorspronkelijke stoomen motortrawlers waren zogenaamde zijtrawlers. Op deze schepen werden de netten over de zijkant van het schip overboord gezet. Deze manier van vissen vereiste met name bij het uitzetten en inhalen van de netten veel ervaring, techniek en zware lichamelijke inspanning. Vanaf de jaren vijftig legde men zich om die redenen toe op de ontwikkeling van een nieuw scheepstype: de hektrawler, waarbij de netten op het achterschip werden ingehaald. In 1961 kwamen de eerste Nederlandse hektrawlers in de vaart. Met de ontwikkeling van de mogelijkheid om haring direct aan boord in te vriezen was de eerste stap gezet naar de grote vriestrawlers, de ‘drijvende visfabrieken’ van vandaag.

[thema] De haringvisserij met de vleet

Uitzetten en inhalen

Een werkdag van een Nederlandse haringvisser halverwege de twintigste eeuw verliep volgens een vast patroon. Nadat de logger – met gemiddeld veertien man aan boord – was aangekomen bij de visgronden in de Noordzee, begon voor de matrozen aan het eind van de middag de eerste klus: ze zetten het drijfnet uit. Het drijfnet, of de vleet, bestond uit met elkaar verbonden netten van elk 31 bij 16 meter. In totaal 90 tot 150 netten aan elkaar vormden een soort gordijn van wel enkele kilometers lang. De haring die in de avond los kwam van de bodem, zwom tegen het vleetnet aan en raakte ter hoogte van de kieuwen verstrikt in de mazen, die een paar centimeter in doorsnee waren.

Na het uitzetten bleef het schip achter de vleet liggen, in afwachting van de haring. De mannen hadden meestal een paar uur rust om te eten en te slapen, totdat ze door de schipper geroepen werden. Als de schipper dacht dat het tijd werd om te ‘halen’, meestal tussen twaalf en drie uur ’s nachts, haalden de mannen met behulp van de winch, een soort lier, één voor één de netten binnen en schudden ze aan dek de haringen eruit in de daarvoor bestemde vakken, de krebben.

Het boekje Onze Zeevisserij uit het begin van de jaren vijftig vertelt: “Het ’scheep halen’ van de gevulde vleet is een prachtig gezicht. De duizenden haringen, die nog spartelen en slaan, schitteren zilverachtig in het maanlicht en flonkeren door het groene water. Vier mannen hebben de handen vol om het zware net over de rol binnen te trekken; zij slaan telkens de netten uit als een kleed, dat wordt geklopt en de spartelende haringen vliegen meters hoog de lucht in, om overal aan boord neer te kletsen en de belangstellende toeschouwer moet het maar niet erg vinden, als hij nu en dan zo’n springlevende haring in het gezicht krijgt.”

Als na een paar uur alle vis uit de netten was geschud, was het tijd voor een ‘bakkie koffie’, waarna de mannen de haring aan dek kaakten, zoutten en in tonnen inpakten. Vervolgens maakten ze het dek en het gebruikte materiaal, de laarzen en de oliejassen schoon. De rest van de dag werd gevuld met de reparatie van netten en andere visserijwerktuigen, het bijvullen en dichtmaken van de tonnen, eten en een dutje. Rond vijf uur ’s middags gingen de vissers weer aan de slag met het uitzetten van de vleet. En dan begon het hele verhaal weer van voren af aan.

Verdwenen traditie

Deze vorm van vissen bestond al in de Middeleeuwen en heeft tot het einde van de jaren zestig voortgeduurd. Na het verdwijnen van de bomschuit rond de Eerste Wereldoorlog namen de zeil-, stoomen motorloggers, die in de loop der jaren steeds moderner werden, het over. Dieselmotoren vervingen de oude stoommotoren en de vleet werd voortaan over een mechanische rol binnengehaald in plaats van met de hand. Veel oudere Katwijkse vissers hebben aan boord van een haringlogger het vak geleerd. Ze klommen in rang op van afhouder tot reepschieter, jongste, oudste en matroos. Daarna konden ze nog een opleiding volgen tot stuurman of machinist. Na verloop van tijd kon een stuurman met de juiste capaciteiten en ervaring schipper worden.

Behouden teelt

Na een reis van drie tot soms wel meer dan zes weken keerden de schepen terug in de haven van Vlaardingen, IJmuiden of Scheveningen. De mannen kregen een paar dagen vrij om hun familie te bezoeken, maar werden al snel weer op de logger verwacht voor een volgende reis. Elk schip maakte meerdere lange reizen per seizoen en bereisde gewoonlijk in die periode de hele Noordzee, van de Schotse kust tot in het Kanaal.

Als in december het haringseizoen werd afgesloten, keerden de loggers huiswaarts voor een lange winterstop. De schepen werden opgeruimd, de rest van het proviand werd verdeeld en het geld werd opgehaald bij de schipper: het begin van de ‘behouden teelt’. Moderne, naoorlogse loggers waren ook geschikt voor de wintervisserij op platvis en men schakelde dan na de feestdagen over op deze vorm van visserij. Voor de platvisvisserij was een kleinere bemanning nodig, maar het grootste deel van de mannen bleef aan boord. Voor de bemanning van oudere loggers, die niet omgebouwd konden worden voor de platvisvisserij en aan de kant bleven liggen, zat er niets anders op dan in het winterseizoen een baantje aan de wal te zoeken.

[verhaal] Arend van Beelen: “Ze noemden me de rock-’n-roll-schipper”

KIJK,” ZEGT AREND VAN BEELEN, “op deze logger was ik schipper, op de KW 41.” In de woonkamer van Van Beelen op de tweede verdieping van een appartementencomplex op het Bosplein in Katwijk aan Zee staan zijn scheepsmodellen uitgestald. De KW 73, het schip waarop zijn vader jarenlang schipper was en waarop Arend zijn eerste reizen maakte, en de KW 41, zijn ‘eigen’ schip. Arend (1933) is getrouwd met Mar, die verderop in dit boek geportretteerd is. Ze hebben twee zoons van rond de vijftig, Arie en Jaap.

“Ik wou van jongs af aan al varen, ook al was ik altijd enorm zeeziek. Het is er met de paplepel ingegoten, denk ik. Als kind leerden wij al splitsen van mijn vader. Hij nam dan stukken touw mee. Dat leerde je gewoon thuis; dan hoefde je dat op zee niet meer te leren. Hetzelfde met netten breien. Je kwam in het najaar van school en je ging pas in mei van het jaar erop met de nieuwe teelt mee. Dus kon je een paar maanden staan breien op de zolder van Willem Groen.”

“In 1948 ben ik met varen begonnen, als reepschieter bij mijn vader op de KW 73. Toen ik voor het eerst naar zee ging, was ik zo zeeziek als een pottenboender.” Arend wijst op een houten klosje aan boord van het model van zijn vaders schip. “De afhouder zat achter deze winch – dat was een soort lier waarmee de netten binnengehaald werden – en hier had je dan vroeger een gat waar de reep binnenkwam.” De reep was het dikke touw waaraan de netten bevestigd werden; de reepschieter – Arend in dit geval – zorgde ervoor dat de reep netjes opgeborgen werd: “Ik zat in een kleine ruimte benedendeks en moest daar die kilometerslange reep in de rondte opschieten. En als de netten uitgezet werden, moest je als reepschieter ervoor zorgen dat de reep op de juiste manier naar buiten liep.”

’s Nachts rond één uur begon de bemanning met het inhalen van de vleet. Dat duurde soms wel tot zes uur ’s ochtends. “Als er veel haring in de netten zat, dan moesten de matrozen echt hard trekken. In de tijd dat de rol nog niet gemechaniseerd was, was dat zwaar werk. Daarbij werd de haring uit de netten geschud. Als je jongste was, één rang boven de reepschieter, stond je daar precies achter en dan kreeg je rode stukjes bijtgal – dat zijn kwallen – in je gezicht en dat brándde, wel een paar uur lang. En dan begon het kaken. Als er veel haring was, zat je soms uren achtereen op de kaakplank. Dan had je geen rug meer over. Maar als je weinig ving, dan mocht je van zes tot tien uur ’s ochtends naar je kooi. Een bemanningslid liep dan de wacht. Om vier, vijf uur ’s middags zette je de vleet weer uit. Dat kostte een uur tot anderhalf uur en daarna had je vrij totdat er ’s nachts weer gehaald moest worden.”

“Ik heb mijn papieren voor stuurman-schipper in de winter van 1952 gehaald. Je mocht dan overal op de Noordzee gaan varen. Voor de verre visserij bij IJsland en in de Ierse zee, heb ik nooit papieren gehaald. Daar had ik de tijd niet voor. Je ging daar toch wel naartoe, maar officieel was je niet gediplomeerd.”

In zijn tweede jaar als stuurman moest Arend al invallen als schipper. Dat was in 1955, op de KW 138 van rederij AD, A. den Dulk. “Ik was toen tweeëntwintig, nog heel jong eigenlijk. Ik was de jongste schipper van heel Katwijk. Vanwege mijn kuif noemden ze me de rock-‘n-roll-schipper. Halverwege de teelt had mijn schipper acute prostaatverstopping gekregen. We hebben hem naar het Hospitaalkerkschip gebracht en daar zeiden ze dat hij onmiddellijk naar de wal moest, naar het ziekenhuis. Het was gebruikelijk dat de stuurman het dan overnam. Dus kreeg ik dat schip voor de rest van de teelt.”

“Vroeger stierven er veel mensen aan boord als ze ernstig ziek werden. Als er geen wind was, kwamen ze niet vooruit op die zeilloggers en bommen. Als iemand dan bijvoorbeeld een blindedarmontsteking kreeg, was dat meestal met dodelijke afloop. Later, met de motorloggers, ging het een stuk beter. Ik weet nog goed dat ik zelf een blindedarmontsteking kreeg. Dat was in september 1962; ik was toen schipper op de KW 49. We visten aan de oostkant van Engeland, we hadden die dag veel haring gevangen met de haringtrawl en ik had gewoon geen tijd om de buikpijn te voelen. Je luisterde niet naar je eigen lijf. Ik heb toen in een boekje opgezocht wat het zou kunnen zijn, en daarna belde ik het Kerkschip op. De dokter zei: Kom maar hierheen. In plaats daarvan zijn we toen naar Hartlepool doorgevaren; dat was vier uur dichterbij. Het was op het nippertje, vertelde de chirurg me na de operatie.”

“Op een van de schepen waarop ik als jongen gevaren heb hadden we een verbandkist, maar daar mocht je niks van gebruiken. De stuurman was daar heel zuinig op. Als je een snee had, dan moest je naar de monteur toe om te vragen om een poetslap, want pleisters gebruiken, dat was zonde. Vooral die oude stuurlui waren heel zuinig. We hadden een EHBO-boekje, dan kon je een beetje lezen wat je had. Als je griep had, kreeg je een aspirientje en ’s nachts stond je weer aan dek.”

Na zijn jaartje op de KW 138 werd Arend schipper op de KW 41 (Aafke Jacoba) van Visscherij Maatschappij Kennemerland. Vond hij het schipper zijn leuk? “Vissen is jagen. Als je als schipper veel ving, dan waren de matrozen ook blij, ook al liet ik ze soms veertig, vijftig of zestig uur achter elkaar werken. Hoe harder we werkten, des te meer we verdienden. Maar het gebeurde ook weleens dat er netten braken, dan moest je ook hard werken, maar dan verdiende je niks. We waren soms vierentwintig uur in de weer en dan hadden we nog geen schub gevangen.”

Arend deed aan combinatievaren, waarbij de gezamenlijke vangst van een aantal loggers van één of een paar rederijen werd overgeheveld op een van die schepen, dat daarna huiswaarts trok. De achtergebleven loggers konden dan gewoon doorvissen. Combinatievaren was een manier om de maatjesharing zo snel mogelijk aan land te krijgen. Dat was belangrijk in de begintijd van de haringjacht. Het schip dat als eerste terugkwam van de eerste haringreis van het seizoen won de haringrace. “Je had in die tijd drie ploegen in Katwijk die in combinatie voeren. Je viste altijd in elkaars zicht. Ik had een keer haring gezien op mijn echometer, dus om zes uur ’s ochtends maakte ik die oude schippers al wakker, want ik wilde op die plek gaan vissen. Toen hebben we in twee dagen veel gevangen. Ja, we waren dat jaar lokkige schippers, zoals ze dat noemden.”

“Het overhevelen van de volle tonnen haring van de ene naar de andere logger was altijd een gevaarlijk moment. Dan kwam het schip dat de haring overgaf van achteren langszij. Een mannetje voor en een mannetje achter met de trossen. De jongsten kwamen met de haringtonnen aanrollen en die werden dan door de anderen aangenomen en met lieren overgeheveld. De jongens werden bij de verschansing weggehouden, want het was daar veel te gevaarlijk. Als die loggers op elkaar knalden, moest je jezelf stevig vasthouden. Je moest er niet tussenvallen of je hand ertussen krijgen.”

“Wanneer de groep op een gegeven moment stopte met combinatievaren was het schip dat bijna aan de beurt zou zijn om de vis weg te brengen de pineut. Die mannen moesten dan nog een lange reis maken, omdat het schip net leeg was. Soms duurde een reis dan weleens zes weken of langer. En als je dan thuiskwam, dan kreeg je gewoon die twee dagen vrij, of je nou zes weken was weggeweest of maar twee. Dat was door de rederijen zo ingesteld. Vroeger had je helemaal geen rechten. Twee dagen was ik maar thuis. Als je donderdag om vijf voor acht ’s avonds thuiskwam, dan moest je zaterdag weer varen. Maar als je na achten de haven binnenvoer, hoefde je pas maandag weg. Als de reder per se wilde dat zijn schip op zaterdag weer uitvoer, werd de schipper flink onder druk gezet om op tijd binnen te zijn. Iedereen balen, natuurlijk. Vakantie had je nooit behalve met behouden teelt, aan het einde van het haringseizoen, vlak voor de kerst.”

In een oude bestekdoos bewaart Arend zijn foto’s van vroeger. Eentje toont zijn stuurmansklas op de Visserijschool: zo’n vijftig jongens vergezeld van meester Varkevisser. Op een andere foto grijnzen een stuk of tien jonge en oudere mannen ons aan. “Dit is mijn bemanning – tijdens de eerste reis als schipper, denk ik. De foto is genomen tijdens ons zaterdags uitje: het ‘praatje op de last’. Je deed dan een loopje aan dek, dan had je toch wat beweging. Er staan mensen op die zo’n negen of tien jaar bij mij gevaren hebben – eerst als afhouder en reepschieter en vervolgens als jongste, oudste en matroos.”

Veel vrije tijd was er overigens niet aan boord van haringloggers. Er was altijd wel iets te doen: schoonmaken, netten repareren, koken enzovoort. In de eerste jaren dat Arend zeeman was, werkte er geen aparte kok aan boord. Een bemanningslid werd door de schipper aangewezen om voor het eten te zorgen. Tussen de bedrijven door, want de visserij ging natuurlijk altijd voor. “’s Middags aten we warm, grauwe erwten of bruine bonen. Elke dag hetzelfde, bonen of erwten met spek. ’s Avonds bakte de reepschieter haringen en maakte hij rijst of havermoutpap, dan had de kok vrij. Veel groente at je niet. Als bij het combinatie varen een van de schepen naar huis ging met de vangst, nam die bij terugkeer wel verse proviand mee.”

Als er niets te doen was, klaverjasten de mannen of lazen ze een tijdschrift. “Als het mooi weer was, ging je zwemmen. Of je maakte vlotten van de blazen, de boeien die gebruikt werden om de vleet drijvende te houden, en dan ging je lekker roeien, met de haringschoppen als roeispanen. Ik ben een keer gaan zwemmen naar het schip van mijn vader, dat in de buurt lag. Ik was blij dat ik weer aan boord was, want het water was steenkoud. Dat schip dreef af, daar had je dan natuurlijk geen erg in. Het was heel ver op de Noordzee, bij de Shetlands. Er zwommen daar ook haaien. Veel oudere matrozen konden helemaal niet zwemmen; zwemles had je toen niet. Maar als jongens leerden wij het in de Rijn. Dan bond je een paar oude kurken van die vleetloggers om je lijf en dan leerde je het vanzelf.”

“Tijdens de haringteelt gingen we vaak in het weekend naar Engeland – voor vers water. Aberdeen, Lerwick enzovoort, je zakte zo de Engelse kust af. Dan gingen we oude kastelen en ruïnes bezoeken, dat vonden we leuk. Andere uitspattingen waren er gewoon niet, vroeger was er geen drank aan boord. In de jaren vijftig namen de matrozen voor het eerst een kruikje jenever mee. Ruzie kwam ook niet veel voor; dat moest ook wel, want je kon nergens heen. Je zat met zijn twaalven in dat voorondertje.”

De hygiëne op de vissersschepen liet tot na de Tweede Wereldoorlog veel te wensen over. Er was maar weinig drinkwater aan boord en dat mocht niet verspild worden, zeker niet aan persoonlijke hygiëne. “Op veel schepen moest je het doen met een puts water en dan kon je nog een draai om je oren krijgen ook, als jongetje zijnde, want je mocht helemaal geen drinkwater gebruiken om je te wassen. We hadden maar een paar duizend liter mee voor zestien man voor een periode van vier weken. Daar kon je je eigen echt niet van douchen. Je hoefde niet te denken: ik zet een pannetje water op voor een warme douche. Ze zeiden: Spring maar overboord als je je wilt wassen. Vroeger rook je al bij het inpakken van je trawlzak die zure lucht. Op de meeste oude loggers sliepen de matrozen en de jongens met z’n allen in het vooronder. Daar hing de lucht van ongewassen kleding, haring en zweet. Er waren maar een paar slaapplekken achterin, voor de twee machinisten, de stuurman en de schipper.”

Pas in de jaren vijftig verbeterde de hygiënische toestand van vissersschepen, omdat er nieuwe schepen in de vaart kwamen met meer comfort. Ook Arend maakte die omslag mee, in 1956, toen hij schipper werd op de KW 41. “Vergeleken met de KW 138 was dat een paleis. Er waren toen in Katwijk maar drie schepen die zo modern waren. Wij hadden een douche. En we hadden een messroom, hoewel wat klein. De matrozen sliepen allemaal achterin, alleen de jongens lagen nog in het vooronder. Als we dan allemaal gedoucht en geschoren waren en we zaten in de messroom naar de radio te luisteren, dan voelden we ons de koning te rijk.”

Vanaf de jaren vijftig ging ondanks het verbeterde comfort de vleetvisserij in Katwijk snel achteruit. Veel mannen stapten over van de loggers op de kotters en trawlers. Tot en met 1959 heeft Arend op de KW 41 gevaren, toen kwam de Dirk Maria in zicht, de KW 80. Dat was een zijtrawler. Vanaf die tijd heeft hij alleen nog maar op trawlers gevaren. Hij kijkt met gemengde gevoelens op die tijd terug. “Met de trawlers was het heel anders, dan kroop ik soms na zestig uur werken voor het eerst weer in mijn bed. En soms moest je na twee uur slapen wéér zestig uur werken. Dan dacht ik: je mag dan wel redelijk veel verdienen, maar intussen… Ja, hoe harder je werkte, hoe meer je besomde. Het was dus in je eigen belang om hard te werken.”

In de jaren zestig gingen steeds meer vissers aan de wal werken. Ook Arend keek uit naar een andere baan. “Ik heb de teelt van 1965 afgemaakt maar in het nieuwe jaar ben ik niet meer teruggegaan.” Arend werkte vervolgens vier jaar als visserijdeskundige mee aan seismologisch onderzoek in onder meer het Waddengebied. Hij studeerde in de avonduren – eerst de mulo en daarna sociale verzekeringswetten – en kwam uiteindelijk in dienst van het GAK, de voorloper van het UWV. Daar heeft hij tot aan zijn pensioen als inspecteur buitendienst gewerkt.

Een van de nadelen van het vissersbestaan is dat je je aan de wal nergens bij kunt aansluiten. Niet bij een voetbalclub, niet bij een kaartclub en niet bij een koor. De meeste activiteiten in groepsverband vinden plaats op tijdstippen waarop vissers op zee zijn – en dat was vroeger niet anders. “Je kwam thuis en dan zei je echt niet: Dag vrouw, ik ga naar mijn zangkoor. Je had gewoon geen hobby’s. Veel vissers hebben later boten gekocht, jachtjes, dat was hun vrijetijdsbesteding.” Ook Arend en Mar hebben heel lang een plezierjacht gehad, waarmee ze lange tochten door Nederland maakten. Maar een paar jaar geleden hebben ze hun boot verkocht en een huisje gekocht met een flinke lap grond, in het dorpje Hierden op de Veluwe. Voormalig visserman Arend is nu een enthousiast tuinier. De natuur blijft kennelijk trekken.

“Ik volg de visserij nog zijdelings. Ik maak weleens een praatje met een kotterman en vroeger keek ik bij mijn broer het visserijblaadje in. Ik heb gelukkig nooit iets te maken gehad met die quotering. Het was mare liberum, de vrije zee, natuurlijk. Als ik naar huis stoomde, schreef ik mijn journaal en tegen de tijd dat ik ‘m half had ingevuld, viel ik in slaap.”

“Dat onregelmatige leven, dat raak je nooit ontwend. Als ik nu om drie uur ’s nachts wakker word, dan denk ik weleens: ik ga lekker naar Hierden toe, het gras maaien. En dan ga ik ook.”

[info] Functies aan boord

Op de haringloggers waren de taken volgens een strenge hiërarchie verdeeld. Met de jaren klommen jonge vissers steeds hoger op in rang, totdat ze volwaardig matroos waren. Daarna konden ze eventueel carrière maken als motordrijver (machinist), stuurman of schipper.

De AFHOUDER was er verantwoordelijk voor dat het kabeltouw (de reep) bij het inhalen van de netten strak om de winch bleef lopen. Hij moest ervoor zorgen dat de reep soepel het ruim in liep, waar de reepschieter klaar stond om die op te rollen. Verder moest de afhouder meehelpen met het verwerken van de haring en allerlei andere werkzaamheden verrichten. Een afhouder verdiende iets minder dan de helft van het inkomen van een volwaardig matroos, namelijk 3/8 deel.

De REEPSCHIETER moest het kabeltouw in het daarvoor bestemde ruim opruimen (‘opschieten’). Daarnaast verrichte hij min of meer dezelfde werkzaamheden als de afhouder. De reepschieter was de hulp van de kok, en moest ’s avonds voor het avondmaal haring bakken en rijst koken.

De JONGSTE en OUDSTE waren aankomend matrozen. De term oudste slaat op het feit dat de jongen die deze functie had de oudste van de jongens aan boord was. De jongste en de oudste waren nog net geen volwaardig matroos en verdienden dus iets minder dan een matroos.

De MATROOS. Als een jongen ongeveer zeventien jaar was en hij de vier voorgaande rangen doorlopen had, werd hij volwaardig matroos. Matrozen moesten de netten uitzetten en binnenhalen; wachtlopen; vis sorteren en verwerken (strippen of kaken); netten boeten; touwen splitsen en andere werkzaamheden uitvoeren. Het uitzetten, inhalen en uitschudden van de netten was zwaar werk.

De MOTORDRIJVER (machinist) was verantwoordelijk voor het onderhoud aan alle machines en elektronica aan boord, waaronder de motoren, navigatiemiddelen, visserijwerktuigen enzovoort. Na de Tweede Wereldoorlog werd het verplicht om een gediplomeerde motordrijver aan boord te hebben.

De STUURMAN was de vervanger van de schipper en verantwoordelijk voor het indelen van de wacht, het beheer van het levensmiddelenmagazijn en het leidinggeven aan het uitzetten en inhalen van de netten. De stuurman stond niet continu aan het roer – dat ging per toerbeurt.

De SCHIPPER (‘de ouwe’) had de verantwoordelijkheid over het schip, de navigatie en de veiligheid. Hij bepaalde de plek waar gevist werd en het moment waarop de netten moesten worden uitgezet en ingehaald. Een gediplomeerd stuurman met voldoende ervaring kon schipper worden; er bestond geen aparte opleiding voor.

[info] Hospitaalkerkschip De hoop

Aan het begin van de twintigste eeuw bestonden er nog nauwelijks gemotoriseerde schepen; de bomschuiten en de meeste loggers waren volledig afhankelijk van de wind. Dit kon soms dramatische gevolgen hebben. Als er immers aan boord van een vissersschip een ongeluk gebeurde of een bemanningslid ernstig ziek werd, dan kon men vaak niet op tijd een haven bereiken en overleed het slachtoffer aan boord.

Om de vissers bij te staan richtte de Nederlandse Vereniging ten behoeve van Zeelieden van elke Nationaliteit in 1899 het Hospitaalkerkschip De Hoop op. Tijdens de haringteelt, van mei tot december, voer het ‘kerkschip’ mee met de vissersvloot om de vissers van de nodige bijstand te voorzien. Zoals de naam al aangeeft, konden vissers en andere zeelieden er niet alleen terecht voor medische hulp, maar ook voor geestelijke verzorging. Er was een aparte ruimte aan boord voor het houden van kerkdiensten. In latere tijden konden vissers ook aan boord van hun eigen schip via de radio naar de dienst luisteren.

In de loop van de jaren zijn er vier achtereenvolgende hospitaalkerkschepen operationeel geweest. In 1964 kwam het laatste schip in de vaart. Dit schip was groter dan de voorgaande drie en had geavanceerde medische apparatuur aan boord om zeelui te behandelen die ziek waren of een ongeluk hadden gekregen. De nieuwe De Hoop was zeer multifunctioneel: het schip bevatte naast een ziekenhuisje met twaalf bedden en een kerkzaal met vijfenzestig stoelen, een recreatiezaal en een reparatiewerkplaats. Technici boden schepen technische ondersteuning, en wanneer er geen andere sleepboten in de buurt waren, diende het schip als sleepboot of bergingsschip. Ook fungeerde De Hoop als weerschip: het verstuurde weermetingen naar het KNMI in De Bilt en verzond het weerbericht naar de vissersschepen.

In 1988 viel het doek voor De Hoop. De laatste haringteelt was al twintig jaar achter de rug en er was geen behoefte meer aan een dergelijke voorziening. Sindsdien zorgt de Radio Medische Dienst van de Koninklijke Nederlandse Redding Maatschappij voor de medische begeleiding van schepen. Er is een pool van vijf artsen, waarvan er telkens één vierentwintig uur dienst heeft. De dienstdoende arts geeft via de telefoon en e-mail medisch advies aan zeevarenden in nood.

[thema] Haring uit Katwijk

Hoewel Katwijk aan Zee al lang geen echt vissersdorp meer is, heeft het lange tijd zijn visserijkarakter behouden. Eigenlijk is pas de laatste twintig jaar sprake van het verdwijnen van de visserij als belangrijke bestaansbron in het dorp. Eind jaren veertig werkten nog zo’n veertienhonderd van de pakweg 20.000 inwoners van Katwijk in de visserij en visverwerkende bedrijven. Volgens de Volkstelling van 1947 vonden er toen iets meer dan honderd vrouwen emplooi in de sector, uiteraard allemaal aan de wal. We kunnen gerust stellen dat een groot deel van de Katwijkse bevolking afhankelijk was van de visserij. Deze situatie is in de loop van de laatste decennia flink veranderd. Door de sanering werden grote aantallen schepen uit de vaart gehaald en verloren veel zeelui hun werk. Stonden er in 1989 nog negenentwintig kotters geregistreerd, tien jaar later waren er nog maar elf van over. Op dit moment, zomer 2009, zijn er een tiental Katwijkse kotters in de vaart.

Het Prins Hendrikkanaal

Wie eind jaren zestig over de Prins Hendrikkade liep, kon nog voermannen in actie zien, die met paard en wagen de verkochte vis in houten tonnen van de rand van het kanaal naar het vervoermiddel van een koper brachten. Later ging dit met tractoren en waren de tonnen niet langer meer van hout, maar van plastic. Plastic tonnen versleten immers minder snel en konden goed schoongemaakt worden. De Prins Hendrikkade heeft vanaf de opening van het gelijknamige kanaal rond 1880 een belangrijke rol gespeeld voor de Katwijkse economie. Tijdens de winter lagen er loggers in deze binnenhaven aan de kant om opgeknapt en reisklaar gemaakt te worden voor de volgende haringteelt. Tot 1990 was hier ook de visafslag waar de gezouten haring werd verkocht. Gemiddeld honderdvijftig dagen per jaar werd de vis vanaf half elf ’s ochtends aangeboden en verhandeld. Omdat Katwijk niet over een eigen zeehaven beschikte, moest de haring wel via een omweg naar het dorp gebracht worden. Tientallen binnenvaartschepen vervoerden de haring vanuit IJmuiden, waar de meeste Katwijkse schepen hun thuishaven hadden, naar Katwijk aan Zee. Later namen vrachtwagens het over. Naast de afslag waren ook toeleveringsbedrijven, zoals kuiperijen, mandenmakers en nettenfabrieken, en diverse visverwerkende en exportbedrijven aan het Prins Hendrikkanaal gevestigd. Veel Katwijkers vonden in de bedrijven rond ‘het kanaal’ emplooi.

Teloorgang

De jaren zeventig kenden een economische recessie die ook aan de visserij niet voorbij ging. Geleidelijk aan kwam de klad in de Katwijkse haringvisserij, waardoor ook de afslag steeds minder haring te verwerken kreeg. Een aantal ontwikkelingen op nationaal en internationaal niveau hebben uiteindelijk geleid tot de teloorgang van de traditionele haringvisserij in Katwijk en elders. De eerste was de opkomst van een nieuw scheepstype: de (steeds sterkere en snellere) kotters. Loggerschippers kregen steeds meer moeite om hun bemanningen te behouden, aangezien veel mannen het grotere comfort, de kortere reizen en de goede besomming op de nieuwe schepen wel zagen zitten.

Een tweede ontwikkeling was de toenemende bemoeienis van de overheid en de Europese Unie. Door vangstbeperkingen en vangstverboden was er steeds minder aanvoer van gezouten haring en werd het aanbod steeds onregelmatiger. In de periode 1978 tot 1981 moest de Katwijkse afslag zelfs dicht, omdat de Noordzee gesloten was voor haringvangst.

Een derde ontwikkeling is de snelle opkomst van de diepvriestrawlers. Deze schepen waren nog groter en sterker dan de kotters en konden enorme hoeveelheden haring en andere vissoorten bergen. De vis werd aan boord ingevroren en zonder tussenkomst van de afslag verhandeld of naar de eigen visverwerkende industrie gebracht. Door de grote concurrentie van de nieuwe fabrieksschepen raakte de aanvoer van gezouten haring in Katwijk langzaam in het slop.

Einde van de afslag

In de loop van de jaren tachtig kwam er steeds minder gezouten haring via de Katwijkse afslag op de Nederlandse markt terecht en in 1990 sloot de afslag voorgoed haar deuren. In 2001 werd Rederijvereniging Vuurbaak, de vereniging die de afslag in 1947 had opgericht en sindsdien had geëxploiteerd, wegens gebrek aan zinvol werk ontbonden. Het aantal Katwijkse rederijen daalde gestaag. Ook de rederij van Ouwehand werd in 1989 opgeheven en ondergebracht bij de Scheveningse rederij Jaczon. De visverwerkende tak van dit bedrijf verhuisde vijf jaar later uit het oude dorp naar een nieuwe stek op industrieterrein ‘t Heen. Inmiddels is het bedrijf failliet gegaan en overgenomen door Katwijks enige overgebleven rederij, Parlevliet & Van der Plas. Tegenwoordig komt de ‘Katwijkse’ haring grotendeels uit Denemarken en Noorwegen, aangeland door Scandinavische schepen en vervoerd naar Nederland met vrachtwagens of -schepen.

[verhaal] Wim en Annie van Beelen: “De vrijheid verdween – je moest proberen samen te leven”

NEL VAN BEELEN, EEN VAN DE AUTEURS VAN DIT BOEK, was bijna vier jaar oud toen haar vader Wim voorgoed terugkwam van zee. Na ruim zeventien jaar te hebben gevaren, had hij genoeg van de visserij. “Ik stopte voor mijn gezin, maar ook omdat ik niet wilde blijven trawlvissen. Niet dat ik principieel tegen zondagsvissen was, maar ik wilde gewoon één dag rust per week. Je had daar aan boord geen besef van tijd. Kreeg je griesmeelpap in plaats van havermout, dan wist je dat het zondag was.” In hun appartement in de voormalige Huishoudschool aan de Jan van Brakelstraat spreken we een paar keer met Wim (1937) en Annie (1943) over de tijd dat Wim op zee zat en daarna. Het echtpaar Van Beelen heeft vier volwassen kinderen, Jaap (1965), Nel (1966), Wilma (1969) en Rian (1975).

“Wij waren thuis met zes broers”, vertelt Wim van Beelen, “vier gingen er vissen en eentje heeft een tijdje op de grote vaart gezeten.” Tot aan het midden van de twintigste eeuw was het beroep van zeevisser overerfelijk. Voor jongens uit Katwijkse vissersfamilies lag de keuze voor de visserij meer dan voor de hand. Veel jongens mochten als ze negen of tien waren voor het eerst ‘een reisje mee’ als prenter (passagier) met hun vader, opa of oom. En zodra ze veertien waren en mochten werken, monsterden ze aan, dikwijls voor de rest van hun werkzame leven. Wim: “Dat vissen gaat bij ons al generaties terug. Mijn vader was schipper, de vader van mijn vader en diens vader waren ook visser. Volgens mij zijn de Van Beelens altijd vissers geweest.”

Wim is een jongere broer van Arend van Beelen, die eerder in dit boek aan het woord kwam. Hun vader Jacob van Beelen (‘ouwe Jaap Griet’) was een visser van de oude stempel, die vanaf zijn negende tot aan zijn pensioen heeft gevaren. Een baan aan de wal, dat was minderwaardig voor hem, herinnert Annie van Beelen zich. “Als je niks van de visserij wist, als aangetrouwde zwager bijvoorbeeld, dan telde je voor jouw vader niet mee”, zegt ze tegen Wim. “Ik weet niet of dat invloed op jou heeft gehad als kind, dat zal best wel. Dat jullie naar zee gingen om je vader te behagen. Ik weet het niet, hoor.”

Terwijl vader Van Beelen verwachtte dat zijn zes zoons visser zouden worden, had moeder besloten dat de jongste zoon Wim naar de ambachtsschool ging. Maar daar stak Cornelis Varkevisser, de directeur van de Visserijschool, een stokje voor. Hij had de gewoonte om bij de vissersfamilies aan de deur te komen om jonge jongens te ronselen voor de Visserijschool. Wim: “Dus hij kwam ook bij ons, zonder dat mijn ouders het wisten. Misschien dat mijn moeder even boodschappen doen was. Ik heb me aan de deur ingeschreven, ik was toen dertien. Ik verwachtte geen avontuur of zo, het was gewoon werk. Of het nu aan de wal was of op zee, werken moest je toch.” Wims moeder veronderstelde dat haar jongste zoon ingeschreven stond bij de ambachtsschool. Annie: “En ze dacht: waar blijft die brief toch? Ze dacht dat het geregeld was via de lagere school. Ze heeft nog geprobeerd hem van die Visserijschool te halen, maar die slag heeft ze verloren. Zij was heel lief en hij was ook een lief kind, maar vreselijk eigenzinnig. Hij wilde gewoon per se gaan varen.”

Wim ging een paar maanden naar de Visserijschool, en toen naar zee, in mei 1951. Dat eerste reisje was bij zijn vader, die schipper was op de KW 73. Zijn belangrijkste herinnering? “Dat ik zeeziek was zodra de motor aanging. Als je ging trekken, ging de motor uit en dan ging het wel. Maar het bewegen van die boot... De eerste reis was niet zo heel lang: het was het begin van de haringtijd, dan kreeg je haring van andere schepen mee en dan ging je naar huis toe – dus we waren maar drie, vier dagen weg.”

Na die eerste reis volgden er nog vele, op verschillende schepen, vooral haringloggers. Wim klom op van afhouder tot stuurman, en is zelfs een seizoen schipper geweest. Maar dat beviel hem toch niet goed. Hij stond liever aan het roer.

We zitten met Annie aan de eettafel. Haar echtgenoot heeft zich teruggetrokken op de bank en levert vanuit die positie commentaar. De rest van het gesprek gaat immers over vrouwenzaken, denkt hij, en daar weet hij niets van af. Annie vertelt over de jaren dat Wim op zee zat, dat was in de jaren vijftig en zestig. Hoe ze elkaar hebben leren kennen. En over hoe zij elkaar op de hoogte hielden van de belangrijke zaken van het leven: de geboorte van een kind, het overlijden van een bekende en de hoogte van de besomming.

Op de Voorstraat hebben ze elkaar voor het eerst ontmoet, ter hoogte van Jamin. Annie was vijftien, Wim tweeëntwintig. “Hij stond daar, ik kende hem helemaal niet en hij woonde nog wel vlak bij mij. Maar ik kende hem echt niet, hij had net zo goed uit Amsterdam kunnen komen. Stond hij daar met een vriend. En Wim had toen, wat hij nu nog heeft, als een van de weinigen een snor. Ik liep met mijn vriendin Corrie, we hadden van die leuke hoge hakjes – en zij zwikte en toen zei ze: Auw, mijn snor! En daar moest hij om lachen. Ik was gelijk verliefd. En weer op en neer lopen, de Voorstraat op en af. Toen stond hij er opeens niet meer, want hij was biljarten en een biertje drinken. En de volgende keer kijken of je hem weer zag. Ik had toen al een vriendje, maar dat heb ik uitgemaakt. Je probeerde steeds contact te maken, ook via via. En twee jaar later, toen ik een keer alleen op de Boulevard was, zijn we vanzelf een eindje gaan lopen. Daarna zijn we blijven wandelen. Zo is het gekomen. Het duurde nog drie jaar voordat we trouwden; we hebben drie jaar gewandeld.”

Uit een oude schoenendoos boven op de slaapkamerkast komen stapels kaarten. Ansichtkaarten met hondjes, ingekleurde verliefde stelletjes, Love from Dover, Groeten uit Dieppe en schepen in de haven van IJmuiden of Scheveningen. Ze zijn allemaal afkomstig van Wim, die jarenlang zorgvuldig de groeten bleef doen vanuit zijn verre bestemmingen. Vanuit IJmuiden, bij aanvang van een nieuwe reis, liet hij zijn vrouw via ansichts – ze hadden nog geen telefoon – weten hoe hoog de opbrengst was van de vorige reis. Dan wist Annie hoe het gezin er de komende tijd financieel voor zou staan.

“Je had in die tijd verder alleen maar radiocontact. Via Scheveningen Radio deed hij zondagavond de groeten. Maar ik kon niets terugzeggen.” Wim: “Af en toe kon je dus via de radio een boodschap sturen. In de stuurhut was dat: een roepje doen. Het lastige is dat je geen antwoord kreeg, je wist niet eens of ze thuis luisterden. Plus dat iedereen kon meeluisteren, dus je kon geen intimiteiten uitwisselen. Je deed vooral de groeten aan de kinderen.” Wim en Annie hadden een vast moment waarop ze een roepje deden. Zondagavond om negen uur was hun afspraak. Een keer per week. Niet alle bemanningsleden deden dat. Wim: “Nee, niet iedereen deed dat. Die afhouwers niet, want die hadden nog geen verkering. En naar hun moeder gingen die niet uitzenden, dat deed je niet.”

Er waren mensen die aan de visserijgolf gekluisterd zaten. Maar Annie luisterde niet voortdurend naar de radio. “Je deed het wel als je wist dat ze thuis zouden komen”. Ze wist nooit van tevoren wanneer dat was. “Dat hing van de visserij af. Het is weleens gebeurd dat ze voor de Pasen zouden thuiskomen en toen voeren ze gewoon Katwijk voorbij, naar het zuiden. Dat was toen ze op schol visten en dat schip moest gewoon vol.” Toen Annie verkering kreeg met Wim wist ze helemaal van niks. Toen hij die keer met Pasen zomaar Katwijk voorbij voer, was ze wel verdrietig. Want twee weken alleen vond ze lang genoeg. “Dat wist je toch van tevoren, kreeg je dan te horen. Maar dat wist je eigenlijk niet!”

Bij trouwerijen ging het weleens fout: dat de mannen dan niet op tijd thuis waren, vertelt Annie. Wim en Annie hadden zelf bijna hun ondertrouw gemist. Je moest een bepaald aantal weken voor de trouwdatum in ondertrouw gaan, maar Wim was nog op zee. Annie: “Hij zou pas vrijdagavond of zaterdag thuiskomen en dan was het gemeentehuis dicht. Maar de ambtenaar van de burgerlijke stand was gelukkig een buurman, dus zijn we bij hem op de bank op zaterdagmiddag in ondertrouw gegaan. Gelukkig maar dat dat kon.”

Het was ook een kwestie van geluk of een visser bij de geboorte van zijn kinderen aanwezig was. Bij zijn oudste dochter Nel zou Wim naar zee gaan. Maar die zondag voelde Annie dat de bevalling eraan zat te komen. De aanstaande vader zou die ochtend om negen uur vertrekken, om zeven uur ging zij naar de dokter. “Ik zei: Volgens mij ben ik bezig. Hij heeft gekeken en hij zei: Laat je man maar thuis blijven.” Bij de geboorte van zijn derde kind, Wilma, zou Wim speciaal thuis blijven. “Maar die kwam te vroeg”, vertelt Annie. “Via Scheveningen Radio heb ik een bericht uitgezonden, maar ze reageerden maar niet. Ze zaten bij Ierland en hadden geen bereik. Toen kwamen ze drie dagen na de geboorte eindelijk het hoekje van Engeland om, bij Land’s End. De hele wereld wist inmiddels al dat er een dochter geboren was – en toen pas kwamen ze in het bereik. Ze zaten net allemaal op de brug en iedereen was meteen in een hoerastemming.” Wilma was vier dagen oud toen haar vader haar voor het eerst kon vasthouden.

Als het meezat was Wim drie weken van huis, maar er waren ook reizen bij van vijf weken of langer. En tussen twee reizen in was hij maar een paar dagen thuis. Zoals een gewone werknemer aan de wal bij wijze van spreken korte uitstapjes maakte naar zijn werk, zat het vissersleven precies andersom in elkaar: de visser maakte vanuit zijn werk korte uitstapjes naar huis. Waar Annie goede herinneringen aan heeft, waren de zondagavonden dat haar man thuis was. “Je hoopte dat ze op donderdagavond na een bepaalde tijd binnen waren; dan waren ze een lang weekend thuis en vertrokken ze op maandagochtend. Kwamen ze op donderdag overdag binnen, dan moesten ze op zaterdag weer weg. Mijn vader was binnenschipper dus ik was gewend dat hij doordeweeks niet thuis was. Maar die weekeinden zonder Wim vond ik moeilijk. Doordeweeks had je het druk, en ook zaterdag was eigenlijk altijd een hele drukke dag, maar die zondagen waren zo stil. Je ging naar de kerk en naar je vader en moeder en dat was het dan. Als Wim zondagavond thuiskwam, had ik niet zo’n moeite om het weekend door te komen. Want dan ging hij pas dinsdags weer weg. En met het vooruitzicht dat-ie er maandags nog zou zijn, voelde ik me een heel speciaal iemand. Daar had ik een soort vakantiegevoel bij.”

Veel contact met lotgenoten had Annie niet. “Met de vrouwen van de mannen die op hetzelfde schip zaten, nee, daar deed ik niks mee. Je ging echt niet bij elkaar uithuilen. Terwijl je allemaal hetzelfde lot droeg en hetzelfde ritme had. Maar je ging in het weekend niet met een vriendin iets doen. Dat deed je liever samen met je man. En die was er niet. Je zat bij je ouders, je schoonouders en verder was je dus altijd alleen. Als er iets was met de kinderen of zo, moest je het alleen oplossen. Je had ook vrouwen die er niet zoveel moeite mee hadden. Ik vond: één weekend alleen ging nog wel, maar langer was ontzettend moeilijk. Je kiest er niet voor. Je kiest voor die jongen; die vind je leuk en daar ga je mee verder. Maar mijn beste vriendin is toch wel een vriendin geworden omdat haar man op zee zat. Die vond het ook niet leuk dat hij zo vaak weg was, maar ze accepteerde het wel.”

In december 1969 stopte Wim van Beelen met vissen. “Ik was een echte haringvisser, ik hield niet van de trawler. Die platvisvisserij is een heel andere manier van werken. Drie uur achter elkaar, continu trekken, ophalen enzovoorts. Soms wel drie dagen achter elkaar door. Dan gaven ze je weleens ’s middags een paar uur om te slapen.” Wat Wim ook tegenstond, was dat er dag in, dag uit werd gewerkt. Aan boord van de haringloggers heerste er zondagsrust: op zaterdagmiddag werden de netten niet uitgezet, zodat de mannen zaterdagnacht en zondag overdag niet hoefden te werken. Op zondagmiddag werden de netten wel uitgezet om niet nog een dag te verliezen. Maar aan boord van de kotters en trawlers ging het werk dag en nacht door, steeds vaker ook op zondag.

Doodmoe kwam Wim dan thuis van zo’n reis. Dat vond Annie ook niet zo leuk, zegt ze. “Een keer moest-ie meteen door naar een bruiloft van een vriendin van mij. Dinsdags wasie weggegaan en vrijdags was die bruiloft, dus ik had helemaal niet verwacht dat hij erbij zou zijn. Op donderdag zei zijn vader: Hij komt thuis. Ik geloofde het niet, want ik dacht dat hij mij een beetje zat te pesten. Nee, hij komt echt thuis, zei mijn schoonvader. Ze hadden met die trawler, de Arie Jacob, een hele goeie vangst gehad en waren al na drie dagen vol. Maar hij had wel drie dagen op zijn benen gestaan. En toen bij die bruiloft zat ik hem in de kerk de hele tijd met mijn elleboog aan te stoten, om hem wakker te houden.”

Wim: “Ik ben net te vroeg gestopt, want daarna liepen die mannen binnen. Stinkend rijk had ik kunnen zijn. Maar wel met zeven dagen in de week werken. Ik weet het nog precies: in december 1969 ben ik gestopt met de visserij en begin 1970 ben ik in de fabriek begonnen, bij de Chemische Industrie Katwijk. Ik stopte vooral omdat mijn vrouw het wilde. Ik deed het voor mijn gezin.” Annie knikt. “Ik heb na de geboorte van Wilma een heel moeilijke periode gehad en ik wilde dat hij een tijdje thuisbleef ”, legt ze uit. “Ik wist dat hij in mei misschien weer weg zou gaan, daar heb ik echt rekening mee gehouden. Maar hij is nooit meer gaan varen.” In die paar maanden aan de wal nam Wim het besluit om definitief met varen te stoppen. “In april, mei dacht ik: ik blijf.

Het was gemakzucht – ik zat daar wel goed. Maar financieel was het een grote stap terug. Ik verdiende op zee gemiddeld zo’n vierhonderd gulden netto per week, en op de fabriek honderdvijfenzestig gulden.”

Een stap terug? Annie zegt dat het er wel drie waren. Wim kon met zijn fabriekssalaris zijn gezin onderhouden, maar zij zat wel altijd achter de naaimachine, om kleren te naaien voor haar gezin. Na het relatief zware leven van visserman, stelde het werk in de fabriek voor Wim niet zoveel voor. “Aan de wal was het een beetje spelen, het was heel makkelijk. Ik heb dat werk met plezier gedaan. En op de fabriek namen ze graag ex-zeelui aan; die konden tenminste hard werken.”

We vragen aan Annie hoe het voor haar was om vanaf die decemberdag in 1969 haar man opeens dagelijks in huis te hebben. “Aan de ene kant was het leuk en aan de andere kant niet. Je had er al die tijd naar verlangd, naar die regelmaat. En als het dan zover was, dan moest je er eigenlijk heel erg aan wennen. Wat ik ook helemaal ontwend was geraakt, was op tijd eten. Mijn man had op de fabriek een uur pauze tussen de middag – we aten dan warm. Er lag een baby in de wieg, die man die precies op tijd thuis kwam om te eten: ik vond het allemaal heel hectisch. En je was toch gewend om gewoon weg te gaan, hè, en dat deed je dan niet meer. Ik ging nog wel naar mijn vriendin. Daar was hij heel makkelijk in; dat zou bij andere mannen wel anders zijn geweest. Die hadden dat niet geaccepteerd.”

“Toen Wim nog op zee zat, regelde ik alles. Ons eerste huis heb ík gekocht, van zijn centen, eigenlijk. Zo ging dat. Alle beslissingen moesten worden genomen als hij er niet was. Toen hij aan de wal kwam, zei ik tegen hem: Zo, nu ga jij alle geldzaken doen. Maar ja, dan bleven de rekeningen twee maanden liggen. Dus zo zoetjesaan ging ik het allemaal weer zelf doen. We gingen er natuurlijk financieel heel erg op achteruit. Maar je gaat de tering naar de nering zetten als je minder inkomen hebt en dat is ons gelukt. Ik heb er nooit spijt van gehad. Je zelfstandigheid en die vrijheid, die verdwenen zachtjesaan. Je moest proberen samen te leven. Samen beslissingen te nemen. Ik had wel andere vriendinnen die hetzelfde meemaakten; je voelde je een uitzondering, maar toch gingen in die tijd steeds meer mensen van de zee af.”

Annie verwoordt wat haar man niet uitspreekt: “Terugkijkend heeft hij geen spijt, nee. Als mijn man nou helemaal niet aan de wal had kunnen wennen, dan had ik hem niet willen en kunnen tegenhouden, maar hij heeft altijd gezegd dat hij die visserij niet tot zijn zestigste zou doen. Zijn levenshouding maakt dat hij niet echt met enthousiasme of nostalgie terugkijkt op zijn leven op zee. Hij aanvaardt wat op zijn pad komt. Terugkijkend kun je zeggen dat hij misschien andere keuzes had moeten maken, maar ‘t is iet ârs – het is niet anders. Dat is zijn levensmotto.”

[info] Scheveningen Radio

De communicatie tussen vissers op zee en hun familie heeft in de loop van de twintigste eeuw een razendsnelle ontwikkeling doorgemaakt. Aanvankelijk was er vrijwel geen contact mogelijk tussen de schepen en het vasteland. Pas in de jaren dertig kwamen er mondjesmaat radio’s aan boord van vissersschepen, zodat de schippers en stuurlui de weerberichten en waarschuwingen voor de scheepvaart konden beluisteren. Dat deden zij via het in 1904 opgerichte station Scheveningen Radio. Tot na de Tweede Wereldoorlog werd deze voorziening vooral gebruikt voor het verzenden van telegrammen. Naast vissersschepen maakten ook vrachten passagiersschepen gebruik van de dienst.

Vanaf 1950 vond er een enorme groei plaats in de radiotelefonie via de middengolf. Radiotelefonie was vooral belangrijk voor kleinere schepen zoals vissersvaartuigen, die geen marconist (radiotelegrafist) aan boord hadden. Grotere schepen waren verplicht een telegrafist aan boord te hebben. Vanaf het moment dat er een radio aan boord verscheen, verbeterde de communicatie aanzienlijk: tussen de reders en hun schippers, en ook tussen de bemanningsleden en hun familieleden thuis. Zowel aan boord als aan de wal was men nu beter op de hoogte van ongelukken op zee, ziektes, noodweer, opbrengsten enzovoort. Hoewel de radio daar eigenlijk niet voor bedoeld was, deden veel vissers tijdens een reisje ‘een roepje naar huis’, sommigen deden dat zelfs dagelijks. Ze feliciteerden via de radio hun vrouw, kind of moeder met hun verjaardag. Via Scheveningen Radio kregen ze ook te horen wanneer er thuis een baby geboren was.

De meeste (ex)vissers van boven de veertig hebben goede herinneringen aan Scheveningen Radio. Dat geldt ook voor hun vrouwen en kinderen. Thuis stond bij veel vissersgezinnen de radio op de visserijband afgestemd. Op een afgesproken tijdstip hoorden vrouwen en kinderen dan hun echtgenoot en vader over de radio praten. Iets terugzeggen konden ze in het begin niet; het was echt eenrichtingsverkeer. Later, toen er in de huiskamers steeds meer telefoons kwamen, werd het mogelijk om via de telefonistes van Scheveningen Radio contact te zoeken met een bepaald schip, zodat een echt gesprek mogelijk werd. Echte privéconversaties waren niet mogelijk, want iedereen kon meeluisteren. Een ander probleem was dat het niet mogelijk was om gelijktijdig te luisteren en te praten – de bellers moesten aan het einde van elke mededeling ‘over’ zeggen waarna de radiotelefonisten een schakel omzetten om de ander aan het woord te laten. Nog later konden vissers op schepen die waren uitgerust met een ‘geheiminstallatie’ wel privé-gesprekken voeren en kwamen er ook mogelijkheden voor duplex-radio, zodat zenden en ontvangen via verschillende frequenties liep en de bellers niet langer ‘over’ hoefden te zeggen.

Vanaf de jaren tachtig verdrongen moderne communicatiemiddelen zoals de satelliettelefoon de traditionele radiotelefonie. Op 31 december 1998 viel het doek voor Scheveningen Radio. Na bijna een eeuw trouwe dienst was deze niet meer nodig; voortaan verliep alle communicatie via de satelliet.

[thema] Visserijonderwijs toen

Tot circa 1900 was er nauwelijks visserijonderwijs in Nederland; jongens leerden het vak van hun vader. De eerste school, opgericht in Scheveningen in 1878, had aanvankelijk maar weinig leerlingen. Waarschijnlijk zagen veel vissers het nut er niet van in. De school was een initiatief van de gemeenteraad en van de reders die wilden dat hun personeel goed geschoold was. Pas in 1935 maakte de Wet op de Zeevisvaart diploma’s voor de leidinggevende functies verplicht. In eerste instantie was het onderwijs vooral nautisch georiënteerd – de jongens moesten leren varen. Er was maar weinig aandacht voor viskunde en materialenkennis. In 1902 werd de Katwijkse Visserijschool opgericht. Daarvoor bestond er in het dorp ook wel nautisch onderwijs, maar een echte school was er nog niet. Dankzij de plaatselijk bekende onderwijzer Kornelis Boorsma (1825-1915) kwam die er toch. Behalve de oprichter was meester Boorsma ook de eerste directeur; hij was toen al ver in de tachtig.

Winterschool

De Visserijschool bood een avondopleiding aan voor jongens van veertien tot zeventien jaar, die in de vier wintermaanden van januari tot en met april naar school gingen. Overdag werkten ze en ’s avonds volgden ze lessen in onder meer navigatie, splitsen en netten boeten. Vanaf mei tot het einde van het haringseizoen monsterden ze weer aan op de haringloggers. Op verzoek van de school zelf en van de Vereniging van Haringhandelaren Katwijk werd de opleiding een paar jaar na de oorlog omgezet in een dagopleiding. De brief uit 1947 waarin de school de gemeente om toestemming vroeg, is bewaard gebleven. Daarin staat: “Algemeen wordt sinds de mechanisatie der schepen de klacht geuit, dat in de praktijk de gelegenheid ontbreekt om de jongelui grondig in het nodige en nuttige te onderrichten terwijl ook bij een schoolbezoek op latere leeftijd, wanneer zij al geheel of gedeeltelijk kostwinner zijn geworden, daartoe veelal de benodigde tijd niet ter beschikking staat temeer daar de eisen voor het diploma van stuurman of schipper geen praktische werken omvatten.”

Ook de Vereniging van Haringhandelaren Katwijk aan Zee was het daarmee eens, zoals men aan het bestuur van de Visserijschool schreef: “Wij begrijpen dat de bewerking van Haring niet op school geleerd kan worden, maar zijn overtuigd dat goed onderrichte jonge visschers ook zin zullen krijgen voor de bewerking van Haring, omreden zij dit als behoorende bij hun ‘vak’ zullen gaan beschouwen. Wij spreken met opzet van VAK, omreden wij een goed geschoolde visscher als een vakman beschouwen.” Na de voorbereidende opleiding konden de jongens doorleren voor stuurman of machinist, ook tijdens de wintermaanden. Die opleiding was overdag. Begin jaren vijftig beschikte zo’n vijfenveertig procent van de Katwijkse vissers over een diploma, bijvoorbeeld voor stuurman, machinist of radiotelefonist. Dat was meer dan in andere vissersdorpen, zoals Scheveningen en Vlaardingen.

Terugloop leerlingen

In het begin van de jaren vijftig verhuisde de Visserijschool van de Burgersdijkstraat naar de huidige locatie. De school werd gehuisvest in het markante gebouw op de hoek van de Rijnmond met de Sluisweg. In 1960 had de school nog driehonderd vijftig leerlingen: jongens van twaalf tot veertien jaar én oudere vissers die zich lieten bijscholen. In Nederland nam de belangstelling voor de zeevaart al sterk af, omdat er op de wal veel banen te vinden waren. Maar die terugloop gold, volgens de toenmalige directeur meester Varkevisser, nog niet voor Katwijk: “Dat komt doordat de Katwijkers nog altijd min of meer een gesloten gemeenschap vormen, de traditie van het naar zee gaan is nog niet doorbroken”, zei hij in een artikel in de Nieuwe Leidsche Courant (19 mei 1960). “Toch zijn er hier en daar al afwijkingen van het gebruikelijke gedragspatroon. De moeders worden ook wat ’slapper’. Zij zijn er soms wel voor te vinden dat in elk geval de jongste zoon ‘een vakje’ gaat leren.”

Eind jaren zestig was er al een aanmerkelijke daling van het aantal leerlingen te bespeuren, wat de Visserijschool en ook de reders zorgen baarde. De notulen uit 1969 van een vergadering van het schoolbestuur met de Gemeente Katwijk zijn bewaard gebleven. Men inventariseerde de redenen waarom Katwijkse jongens niet langer voor de visserij kozen: de lage lonen, het gebrek aan comfort en televisie aan boord, de vele ongelukken op zee en geen vrijstelling voor de dienstplicht in de visserij zoals op de grote vaart en de kustvaart. Een mogelijke reden was ook dat echtgenotes van (toekomstige) vissers hun mannen liever thuis wilden houden. Vanaf de jaren zeventig liep het aantal leerlingen op de Katwijkse Visserijschool drastisch terug.

[verhaal] Gijs en Klazien Haasnoot: “Zie je daar die bootjes varen? Ik wou dat ik erop zat!”

EEN NIEUWBOUWAPPARTEMENT naast de oude Huishoudschool in Katwijk aan Zee. Gijs en Klazien Haasnoot-Zuijderduijn zitten naast elkaar op de bank gebogen over het monsterboekje van Gijs. Op basis van haast onleesbare nummers, data, namen van schepen en handtekeningen van reders reconstrueren zij hun levens. Gijs (1939) proeft de namen van de schepen en de schippers, en heeft zichtbaar weinig moeite zich het schip, de bemanning of een bepaalde reis weer voor de geest te halen. Klazien (1943) spreekt af en toe tegen, corrigeert en vult aan en doet dat aan de hand van de geboortejaren van hun zes kinderen en de huizen die ze in Katwijk hebben bewoond. “Nee, dat was in 1972, dat was het jaar dat onze Martin is geboren. We woonden toen op de Langeveldstraat.”

Klazien was veertien toen ze Gijs leerde kennen. “Hij was achttien en zat toen al lang op zee. Mijn jongere broer en mijn oudere broer vaarden ook. Dus ik was het eigenlijk al gewend van huis uit. Mijn vader vaarde niet. Ooit in zijn trouwen had-ie een reisje gedaan en toen heeft mijn moeder niets anders gedaan dan gehuild, dat weet ik nog zo goed. Dus hij mocht echt niet meer van haar. Later heeft-ie zo’n dertig jaar in de visverwerking gezeten. Tot het laatst toe. Hij werkte in IJmuiden, dus hij ging maandagochtend vroeg weg en kwam zaterdagmiddag om één uur thuis. Hij bleef overnachten daar; ik was het dus gewend dat mijn vader de hele week van huis was. Maar het was verschrikkelijk voor mijn moeder. Ze was erg bang, een hoopje ellende. Die durfde ook niet naar beneden om een flesje melk klaar te maken als de baby ’s nachts huilde. Ik was tien toen mijn broertje werd geboren. En ik moest ’s nachts naar beneden voor een flesje. Ze vond het dus verschrikkelijk toen haar zonen later naar zee gingen. Ze huilde als ze weggingen, elke keer weer.”

Was Klazien zelf nooit bang als Gijs op zee zat? “Als het stormde, dan deed ik geen oog dicht. Ik was de hele nacht op. Als Gijs dan thuiskwam, zei hij weleens: We hebben prachtig weer gehad! Maar daar had ik toen geen idee van. Je dacht gewoon: wij slecht weer, zij ook. Als het hier stormt dan stormt het ook een paar mijl uit de kust, maar verderop op de Noordzee kan het dan best mooi weer zijn. En andersom kun je daar windkracht tien hebben en hier niks.” Gijs vult aan: “Toen wij pas getrouwd waren, zijn er een heleboel schepen op zee gebleven. Echt hele schepen en bemanningen. Ik kwam een keer van een schip af – dat schip zou worden verbouwd en heel de bemanning moest eraf. Toen kon ik kiezen: wachten totdat mijn oude schipper een nieuw schip kreeg of aanmonsteren bij een andere schipper, die kwam vragen of ik met hem meeging. Ik ben toen met die andere meegegaan, want lang thuisblijven zonder inkomsten, dat kon gewoon niet.” Klazien knikt. “Je had toen echt geen geld over om zoveel weken van je eigen te leven. Een paar weken daarna kreeg die eerste schipper een nieuw schip en later is dat schip gezonken; de hele bemanning is verdronken. Toen ik dat hoorde, dacht ik: oh, daar had Gijs op kunnen zitten...” Gijs: “Die schipper was waarschijnlijk nog niet zo bekend met dat schip. Al die mannen waar ik mee gevaren heb zijn verdronken.”

Gijs ging op zijn veertiende voor het eerst naar zee. Dat was in mei 1954, het begin van de haringteelt. Hij herinnert zich zijn eerste reisje nog goed. “Hoe dat ging, de eerste keer dat ik naar zee ging? Ik ging op een Vlaardingse fiets varen, dat was een stoomlogger die je stookte met kolen, dat noemden ze een fiets. Nou, toen ben ik begonnen als afhouwer, dat was de laagste rang aan boord. Ik weet nog zo goed als de dag van gisteren dat we uitstoomden. We hadden schitterend mooi weer, héél mooi weer zelfs. Maar ik was wel zo zeeziek als een pottenboender. Da’s echt een gezegde uit onze tijd.”

“Op die Vlaardingse fiets sliepen we voorin in zo’n hokje, met twaalf man in zo’n rottig hokje. Die loggers uit Katwijk waren veel ruimer dan die fiets. Het eerste jaar lag ik helemaal voor in de kop en later lag ik meer naar achteren. Daar had je ook geen ruimte, welnee. Stond er ook nog zo’n kachel in dat vooronder. En dan hadden we zo’n klein tafeltje. Voor twaalf man. Een tafeltje van nog geen meter; daar zaten we aan te eten. Er was maar plek voor vier man. Je moest alles maar op de bank zetten waar je op zat. Je brood smeren en alles. En als het slingerde moest je je bord zo tussen je benen houden, anders vloog het eten eraf. Dan had je ook nog in die kleine ruimte je zeegoed hangen, je laarzen en je jas, dat hing daar ook nog. Elke dag werd er geboend. Dat was een taak voor de afhouwer, dat was voor mij, het eerste jaar. Elke dag. Nou ja, als je veel ving, dan was daar natuurlijk helemaal geen tijd voor. Dus dan sloegen we het weleens een paar dagen over. Of deden we enkel een beetje vegen. Dat boenen, dat deden we met zijn tweeën, de reepschieter en ik. En de jongste gaf het water door van boven naar beneden. Altijd met zeewater ging dat.”

“Die kooien waren 1.85 of 1.90 meter lang. De eerste twee van voor af aan dat waren de breedste; de kooien in het achterdeel waren smaller. Maar je kon er goed in liggen, daar niet van. En dan de onderkooi, dat ging ook wel. Ik had achter in mijn kooi, dat hadden we allemaal, een kastje zitten. Boven, zodat je benen er goed onder konden. En omdat ik nog niet zo groot was, had ik de ruimte boven mijn kussen ook in gebruik, daar had ik allemaal andere spulletjes liggen. Daar lagen de bijzondere spullen, zoals je emmer om je eigen te wassen. Dat wassen stelde niet zo veel voor. Als het goed weer was, gingen we als jonge jongens altijd zwemmen – al was de zee een paar honderd meter diep, zwemmen deden we. Met een touwladder, de loodsladder, kwam je dan weer terug op het schip. Zo werd je wel schoon. Ja, of je werd tenminste nat. Je had geen douche aan boord. Ik heb nog meegemaakt dat er een Franse wc was: dat was enkel een gat in de vloer met twee voetsteunen, en twee beugels waaraan je je vast kon houden. Die wc was op de achterplecht, aan bakboord in de ‘koelkast’. Ja, dat noemde je de koelkast, dat is het verlengde van de brug, de overkapping boven de machinekamer waar de luiken open konden om de machines af te koelen.”

“Vóór hadden we geen water, dus je moest altijd naar achter. Altijd. En dan hadden we zo’n lekkere kok... (Gijs maakt bromgeluiden) Wat kom je doen? Hup weg! Nou, dan mocht je er achter niet in, in de kombuis. Of dan was-ie brood aan het maken en dan moest alles dicht, want dat brood moest rijzen. Hou op. Die kok sliep achter en de kombuis was natuurlijk boven. Daarnaast had je de ingang naar de machinekamer en die naar het achterin.”

Twintig jaren heeft Gijs gevaren – en met liefde. In de loop van de jaren klom hij op van afhouder tot matroos. Het was zijn slechte rug die het Gijs uiteindelijk onmogelijk maakte om nog verder te vissen. Het zware werk van matroos had hem letterlijk opgebroken. Hij werd afgekeurd en moest een baantje aan de wal zoeken. Zijn vrije leven als visser, waarvan hij zo veel had genoten, was voorbij. “Tot 1974 ben ik doorgegaan, toen ben ik afgekeurd. Jammer genoeg. Ik had in die tijd plannen om zeker tot mijn vijftigste jaar te blijven varen. En misschien nog wel langer, wie weet. Maar in plaats daarvan heb ik anderhalf jaar thuisgezeten, in de ziektewet.”

Klazien vult hem aan: “Die dokter kwam eerst naar mij toe. Hij zei: Het is het beste als je man stopt met varen. Zeg het hem zelf, zei ik. Nou, dat is nogal wat... Gijs zei toen: Ik stop pas als ik helemaal in mekander zak. Ik was toen hoogzwanger van onze Kees, onze tweede.” Gijs wordt nog steeds kwaad als hij erover praat: “En dan die dokter in Leiden. Die vent... Nou, ik moest maar uitscheien met varen, zei die. Als u een job voor me heb, zei ik, dat is mijn antwoord. Nou, ik ben gewoon door blijven varen. Totdat het op een gegeven moment niet meer kon. Toen ik een jaar in de ziektewet liep, ben ik gekeurd door een vrouwelijke dokter. Ze wees precies aan waar de pijn vandaan kwam. Het is waarschijnlijk nog door de oorlog gekomen, toen ik een vitaminetekort had, mijn derde en vierde wervel waren zwak. Ik ben ook ooit gevallen met een kantje haring en ik ben een keer van boven naar beneden in het ruim gevallen. En dan mijn heup, daar heb ik een ton zout tegenaan gehad, beneden in het ruim. Daar heb ik jarenlang helemaal geen last van gehad; pas na mijn diensttijd, toen ik een jaar of vijfentwintig was, kreeg ik daar pijn. Dat kwam er ook nog eens bij. Maar gewoon doorwerken, hè, zolang het ging, ging het.”

Klazien herinnert zich nog goed hoe het toen was: “Hij kwam op een gegeven moment thuis en toen had ik geen zes, maar zeven kinderen – ik moest met alles helpen, hij kon helemaal niks. Kun je nagaan wat een ramp dat is geweest. Vooral die anderhalve jaar dat hij in de ziektewet liep. Hij zat maar thuis en ik moest voor al die kleine kinderen zorgen. Bij het minste of geringste was het: Was mijn rug maar goed, dan ging ik naar zee. Dan zei ik weleens: Ja, was dat maar zo, dan rotte je tenminste op. Ja, zo zei ik het dan. Dat was echt niet leuk, die tijd.” “Het was de rotste tijd van mijn leven, toen ik was afgekeurd”, beaamt Gijs. “Ik kwam zo van – hoe moet ik het zeggen – het wilde leven, dag en nacht werken, altijd van huis af. Zo achter de tafel. Het botste. Ik had gewoon heimwee naar zee, dat ook. Dat kwam allemaal bij elkander. Op een gegeven moment kwam het tot een uitbarsting. Ik ging naar de Boulevard. Staat er een gozer die had nog bij me in de klas gezeten. Die zegt: Mis je het een beetje? Toen werd ik zo giftig... Ik zei: Zie je daar die bootjes varen, ik wou dat ik erop zat! Ik was al zo’n tijd niet meer op de Boulevard geweest, dat kon ik gewoon niet aan. Toen ging ik een keer en ik zag daar die scheepjes varen en ik dacht: getdemme. De zee, wat had ik daar een heimwee naar.”

Zoals veel vissersvrouwen in die tijd had Klazien tot dan toe alles zelf moeten beslissen in het huishouden. “Alles deed ik zelf, geldzaken, alles. Nog steeds. Met de kinderen ook. Ik was nooit zo’n moeder die zei: Als je vader straks thuiskomt, dan zwaait het. Dat wilde ik echt niet, dat hij ze strafte als hij thuiskwam. Ik kon ze zelf heel goed aan. Ze hebben altijd ontzag voor me gehad. Ik was streng maar rechtvaardig. Ik hield ontzettend veel van de kinderen, echt waar. Nog steeds. Maar ik was heel consequent. Toen Gijs aan de wal kwam en zich met de opvoeding ging bemoeien, vond ik dat zo vervelend, ik kon dat niet overgeven. Ik had altijd zelf de problemen opgelost en ik vond dat ik dat goed had gedaan, dus hij hoefde zich er niet mee te bemoeien. Dan moet je opeens gaan overleggen. Dat was echt moeilijk.”

Een ander probleem waren de financiën. Toen Gijs een ziekte-uitkering kreeg, kwam er maar weinig geld binnen. Voor Klazien betekende dat dat ze weer moest gaan werken, wat ze sinds haar trouwen niet meer had gedaan: “Vroeger als je ging trouwen dan werkte je niet meer. Voor mijn trouwen heb ik wel gewerkt. En hard gewerkt. Toen ik nog op school zat, werkte ik al bij Arie Ouwehand in de haring, in de vakanties. Na school werkte ik als hulp in de huishouding, en ook een tijdje als nettenboetster. Dat vond ik heerlijk, maar in het voorjaar en najaar in de duinen zitten kon ik niet meer, want ik had last van mijn knieën. Ik vond het heel erg om te stoppen: het was zo gezellig, maar het kon gewoon niet – je moest mee naar buiten en op de grond zitten en die kou trok helemaal op.”

“Later in mijn trouwen ben ik weer gaan werken. Ik moest wel, je had toch nooit wat extra’s? Gijs was afgekeurd, eerst ging hij in de sporthal werken en later als conciërge op een school. Met onze opgeschoten kinderen, zes stuks, moest ik wel gaan werken. Onze Cor had ik-weet-niet-hoeveel vrienden. Die had elke week wel een verjaardag, daar kon hij toch niet met lege handen aankomen? Ik moest echt hard werken. En dan je gezin er ook nog bij. Ik had echt geen man die hulp in de huishouding was.” “Nee,” geeft Gijs toe, “ik was geen huishoudman.” Klazien: “Daar was ik weleens heel erg kwaad om want zijn moeder hielp-ie vroeger wel. Maar ja, vooruit, ik heb het gered...”

Gijs had niets te klagen over zijn inkomsten in de tijd dat hij nog voer. In de visserij waren de verdiensten hoger dan aan de wal en bovendien kon je weleens wat bijverdienen. “Je kreeg altijd vis mee naar huis, een zootje heette dat. Toen ik bij Lange Piet voer, was dat soms heel veel. Als je alleen garantieloon had, dan verkocht je een deel van je vis. Dan had je weer een paar centen. Toen waren we een keer in de haven en toen stonden een paar kerels de vis die je meekreeg te verkopen terwijl er twee bazen bij stonden. Ja, toen was het natuurlijk gelijk afgelopen.” Klazien was er niet rouwig om: “Nu vind je het heerlijk, vis. Maar toen was je niet blij als-ie iedere week met al die kilo’s vis thuiskwam. Op het laatst had je er een hekel aan. Die zak die moest natuurlijk ook geboend, die moest weer schoon.”

Gijs: “Ik weet niet meer precies hoe hoog dat garantieloon was toen ik bij Lange Piet voer, honderdvijfentwintig gulden per week ofzo. Maar dat kregen we pas als er twee weken voorbij waren en hij nog niets had besomd. Dan kregen we een week garantieloon. Op de trawlers kreeg ik ook gewoon een deel van de besomming en garantieloon.”

Gijs zorgde voor het inkomen en Klazien probeerde daarmee uit te komen. “Als-ie zomers lekker had verdiend en de besomming stond in de krant, dan zat de familie al uit te rekenen wat er verdiend was. Ik zei dan: Ja, maar dat is ook voor van de winter. Daar moest je echt voor zorgen. Of als hij een hele goeie week gemaakt had en de week erop helemaal niets gevangen had, dan moest je van die ene goeie week wel twee weken leven. Het kwam ook wel voor dat Gijs net een week ziek was geweest, terwijl ze een superweek hadden gehad aan boord en dan kreeg hij niks. Ja, ziektegeld natuurlijk, maar dat was heel weinig.”

Klazien had af en toe contact met de echtgenotes van collega’s van Gijs, maar dat bleef tamelijk oppervlakkig. “Nou, vanaf dat er telefoon bestond, werd er wel gebeld. En daarvoor kwamen ze wel altijd bij elkaar een praatje doen, dat had je wel. Als de mannen dan binnen zouden komen, kwam er bijvoorbeeld iemand vragen: Ga je mee, we gaan ze halen? Of iemand kwam vragen: Weet jij hoe laat ze binnenkomen? Maar verder, ik had het te druk met mijn gezin, denk ik. Als je mekander tegenkwam, was het wel altijd gezellig. Bij mij kwamen ze meestal overdag met de kinderen. Op de zaterdagen als de mannen niet thuis waren, spraken we weleens af met andere vrouwen. Meestal ’s middags, met de kinderen. Maar er was iemand bij die was heel erg netjes, daar mocht ik niet met mijn kinderen komen, daar ging ik dan ’s avonds naartoe. Als in het weekend de mannen thuis waren, gingen we een heel enkele keer bij vrienden op bezoek. Het weekend was vooral voor de familie.”

De mannen kenden de onderlinge gezelligheid vooral tijdens het werk, aan boord. Als ze thuis waren, was er nauwelijks contact. Dat was ook niet zo gek, want ze waren maar een paar dagen in Katwijk. Gijs: “Een heel enkele keer spraken we wat af met de bemanning. Dat kwam eigenlijk door de vrouwen, want wij hadden het daar niet zo op. We hadden wel gein aan boord. Als de fles leeg was, zei iemand anders: Ik heb nog wel een halve fles. Het gebeurde weleens als je in een haven lag, dat je dan de wal op ging. In Schotland was het altijd gezellig, dan gingen we naar het café.” Klazien: “Ze gingen vaak de kroeg in, natuurlijk, dat wist ik heus wel. Zo achterlijk was ik ook niet. Ik wist best wat er allemaal gebeurde.”

Na vijfendertig jaar aan de wal is Gijs nog steeds niet uitgepraat over de visserij. Klazien wordt er wel eens moe van, als hij voor de zoveelste keer over zijn ervaringen begint. “Op verjaardagen, als we met onze boot in een jachthaven liggen, als hij ergens vreemden tegenkomt: altijd maar weer komt het gesprek op zijn leven als visser. Dan zeg ik wel eens dat hij eens iets anders moet vertellen. Dat iedereen die oude verhalen al kent, maar het helpt niets. Hij vergeet ook niks uit die tijd. Als hij het over een bepaald schip heeft, weet hij nog precies wat voor motor erin zat. Het is gewoon heimwee naar dat leven. Hij heeft niet af kunnen maken waarmee hij begonnen was.”

[info] Op hoop van zegen

Van oudsher was het inkomen van een visser afhankelijk van de besomming: de opbrengst van de visserij na aftrek van een aantal vaste kosten. Pas in 1923 kregen de vakbonden het voor elkaar om een garantieloon van 10 gulden per week te bedingen; tot die tijd moesten de vissers en hun gezinnen maar afwachten of er brood op de plank kwam. Ze noemden het oude stelsel niet voor niets ‘op hoop van zegen varen’, met een duidelijke verwijzing naar het lot en Gods barmhartigheid.

Alle bemanningsleden kregen een vast deel van de besomming, zodat vrij goed uit te rekenen was hoeveel iemand na elke reis had verdiend. Per functie was een percentage van de besomming vastgesteld. De schipper kreeg uiteraard het meest: 3,5 procent van de totale besomming. Een volwaardig matroos kreeg de helft van dat percentage en de jongsten aan boord, de afhouder en de reepschieter, kregen daarvan weer ongeveer de helft.

Na de Tweede Wereldoorlog werd de visserij voor jonge jongens een aantrekkelijk beroep, onder meer vanwege de goede verdiensten. Rond 1950 verdiende een afhouder gemiddeld zo’n 29 gulden (13,20 euro) per week en een reepschieter 39 gulden. De jongste en oudste kregen respectievelijk 48 en 58 gulden. Ter vergelijking: een jonge fabrieksarbeider verdiende in die tijd aan de wal zo’n 17 of 18 gulden per week en het gemiddelde besteedbaar gezinsinkomen in Nederland was destijds 50 gulden per week.

Nog steeds is het op een groot deel van de kotters en trawlers de gewoonte dat de bemanning de opbrengst deelt. Voor de werknemers op de trawlers geldt een cao waarin het garantieloon staat vermeld en het percentage van de nettobesomming waarop de bemanning recht heeft. Bij de kotters is het gebruikelijker dat de opvarenden een maatschap vormen, hoewel er ook kotters zijn, vooral die uit Katwijk, die met een cao werken.

[thema] Op zee gebleven

Volgens de internationale arbeidsorganisatie ILO vormt de visserij wereldwijd een van de gevaarlijkste beroepen: jaarlijks komen zo’n 24.000 vissers om. Vaak gaat het om de bemanningen van kleine, nauwelijks zeewaardige vissersscheepjes afkomstig uit kustdorpen in verre ontwikkelingslanden. Maar een enkele keer wordt ook Nederland opgeschrikt door een ramp aan boord die aan een of meer vissers het leven kost. Begin april 2005 overleden drie vissers als gevolg van een opgeviste bom die aan boord van hun schip ontplofte. Het ging om een Amerikaanse vliegtuigbom uit de Tweede Wereldoorlog. Het getroffen schip, de OD 1 (Maarten Jacob) kwam uit Ouddorp. Het schip, met zes bemanningsleden aan boord, viste zo’n honderd kilometer ten westen van IJmuiden. Twee van de slachtoffers waren de 27-jarige zoon en de 59-jarige zwager van de schipper.

Het gebeurt geregeld dat vissers op de Noordzee bommen, mijnen en granaten uit een van de wereldoorlogen naar boven halen. Ze zijn goed op de hoogte van wat ze moeten doen: direct contact opnemen met het Kustwachtcentrum in Den Helder en de positie doorgeven, zodat de marine de explosieven onschadelijk kan komen maken. De Kustwacht heeft een speciale bommenkaart uitgegeven, zodat de vissers kunnen zien om welk soort explosief het gaat. Omdat het wachten op de marine veel tijd kostte, gooiden veel vissers tot voor kort de ongewenste vangst overboord en maakten ze er geen melding van. Sinds een paar jaar hoeft de schipper niet meer te wachten op de plek van de bom. Hij geeft de locatie van de bom nu aan met een gemerkte boei, waarschuwt de Kustwacht en kan weer verder varen. Kreeg het Kustwachtcentrum in 2004 nog eenendertig meldingen binnen, in 2005 – het jaar van het ongeluk op de OD 1 – was dat aantal vertienvoudigd.

Oorlogen en ongelukken

Een ramp zoals met de OD 1 komt gelukkig niet vaak voor. Dat was vroeger wel anders: in de periode tussen 1890 en 1940 vergingen er in Nederland naar schatting tweehonderdvijftig schepen. Ongeveer 2000 mannen verloren daarbij het leven. In de laatste twee jaren van de Eerste Wereldoorlog gebeurden de meeste ongelukken; zo’n honderd schepen liepen toen op zeemijnen of werden getorpedeerd. Veel vissers stierven, en ook de Katwijkse gemeenschap werd niet gespaard. Het monument bij de Oude Kerk, een vrouw met kind die naar de golfslag staart, herinnert aan deze tragische periode. Ook tijdens de Tweede Wereldoorlog vergingen er veel schepen door zeemijnen of torpedo’s.

Ook buiten oorlogstijd was de visserij niet vrij van gevaar. Schepen vergingen wanneer men zich tijdens een hevige storm niet op tijd in veiligheid kon brengen. En er vonden regelmatig ongelukken plaats wanneer schepen elkaar te laat in het oog kregen en in botsing kwamen. Veel van de rampen die na de Tweede Wereldoorlog plaatsvonden, hielden verband met de rat race om grotere schepen en motoren die kotters in de jaren zestig onderling voerden. Van 1960 tot ongeveer 1974 waren instabiele bokkers de (vermoedelijke) oorzaak van naar schatting achttien scheepsrampen. En dan waren er nog de bedrijfsongevallen aan boord waarbij soms dodelijke slachtoffers vielen.

Het nieuwe monument

In de twintigste eeuw kwamen er in Katwijk enkele honderden vissers om het leven tijdens de uitoefening van hun vak. Zo verging er tijdens een hevige storm in oktober 1967 een kotter (de KW 37 – Orion), waarbij alle zes opvarenden verdronken. Katwijk was in rouw gedompeld. Een paar dagen na de ramp spoelde een van de vissers, Arie Hus, aan op het strand van Texel. Zijn vriend en zwager Nico Varkevisser werd in zee gevonden, de overige vier bemanningsleden waren voorgoed verdwenen. De twee vissers werden op 2 november 1967 onder grote publieke belangstelling op de nieuwe begraafplaats Duinrust begraven. Tijdens een herdenkingsdienst preekte dominee Hovius over het vierde vers van Psalm 93: “Doch de Heere in de hoogte is geweldiger dan het bruisen van groote wateren, dan de geweldige baren ter zee.”

Ter nagedachtenis aan alle sinds de Eerste Wereldoorlog omgekomen Katwijkse zeelieden is in 2005 een monument opgericht. Het staat op de kop van de Boulevard, aan zee, en verbeeldt zes bladzijden uit een boek die in de wind wegwaaien. Op de stalen bladen zijn de namen uitgesneden van de 273 zeelieden die tussen 1919 en 2000 op zee om het leven kwamen. Sinds de plechtige onthulling op 1 oktober 2005 hebben de Katwijkers nu een monument om stil te staan bij al diegenen die op zee zijn omgekomen.

[verhaal] Mar van Beelen-Krijgsman: “Mijn vader stoomde niet meer naar huis”

DRIE OPEENVOLGENDE GEBEURTENISSEN bepaalden de vroege jeugd van Maartje (Mar) Krijgsman (1934). De Tweede Wereldoorlog brak uit, in 1941 verging haar vaders schip met de gehele bemanning – waarschijnlijk na een bombardement door de Engelsen. En het gezin Krijgsman, de weduwe met haar vijf jonge kinderen, werd geëvacueerd naar Ermelo. Tijdens onze ontmoeting in de zomer van 2007 komen met de herinneringen ook weer een paar tranen.

“Ja, ik ben nu wel emotioneel. Dat komt pas veel later, als je het allemaal beter gaat begrijpen. Mijn moeder heeft echt een zwaar leven gehad. Ze was een kordate vrouw, zo geworden door wat haar is overkomen. Ze sprak er heel weinig over met ons. Ze deed ook nooit iets bijzonders rond zijn sterfdag. Pas toen ze dement werd, begon ze erover te praten. Maar ja, hoe lang was ze nou helemaal getrouwd geweest? Zeven jaar. En wat was mijn vader nou helemaal thuis geweest? Bijna nooit! Zelf heb ik geen vaderfiguur gemist. Mijn broer wel. We hadden onze opa, mijn moeders vader, en daar gingen we heel veel naartoe. Mijn broer is later bij hem gaan varen. Die man was voor mij een beetje mijn vader.”

Mar van Beelen-Krijgsman is altijd haar eigen gang gegaan. Ze bleef buitenshuis werken, ook nadat ze trouwde met Arend van Beelen, die eerder in dit boek geportretteerd is. In het Katwijk van die tijd was het niet gebruikelijk dat vrouwen na hun trouwen hun baan behielden. Mar en Arend kregen twee zoons, die geen vissers werden, maar huisarts en ingenieur.

“We leerden elkaar kennen, daar dicht tegen de Boulevard aan, waar nu de Prénatal en de Zeeman zitten. In het weekend liep je daar gewoon een beetje rond te dwalen. Ik was achttien jaar en Arend een jaar ouder. Je kletste wat en dan liep je met hem mee. Je wandelde een keer samen en dan nog een keertje en dan sloeg de vonk over. Dat duurde bij ons niet zo lang, dat ging wel snel. Ja, ik vond hem heel leuk, hij was een spetter om te zien. En hij vond mij ook leuk. Verder was er niets bijzonders. Vroeger was je nuchter: als je elkaar leuk vond, trouwde je. We hebben vreselijk genoten toen we jong waren. Geld had je niet. Zaterdags haalde je een ons rumbonen en dat was je vertier voor de hele week. De jongens kwamen dan vragen om een rumboontje bij de meisjes, of om een toffee. Het was een soort huwelijksmarkt. Arend en ik zijn in 1957 getrouwd, toen was ik tweeëntwintig.”

“Ik werkte in een kledingzaak, Modehuis De Ster, die zit nu al jaren op de Princestraat. Daar heb ik best heel wat jaartjes gestaan. Na mijn trouwen ben ik op de zaterdagen blijven werken; ik had er alle tijd voor. Ze vroegen of ik wilde blijven. Maar het was toch een beetje raar als je dat deed. Het was de mannen hun eer te na als de vrouwen moesten werken. Het was een on-eer voor de man.”

“We waren de ene dag getrouwd en de andere dag was hij meteen weg. Ik wist wel van tevoren wat me te wachten stond. Van mijn moeders kant en van mijn vaders kant zijn het allemaal vissers. Je wist dat het niet zou zijn: we zijn getrouwd en nu blijven we lekker veertien dagen met zijn tweeën. Maar deze reis duurde zó lang: hij bleef gelijk voor zes weken weg. Dat was met de haring-overgeverij, het combinatievaren. Als ze net aan de beurt waren en de samenwerking was over, dan konden ze pas naar huis als het schip weer vol was. Dan duurde het wel lang. Je zat maar in je eentje thuis. Dus dan ging je maar iemand opzoeken. Een van je zussen of broers, een vriendin. En ’s zaterdags werkte ik dus.”

We lopen naar het uiterste noordelijke puntje van de Boulevard. Daar staat het monument, bruin verroeste, dikke platen staal, waaruit hun namen zijn gesneden. De namen van alle Katwijkers die in de loop van ruim tachtig jaar om het leven zijn gekomen op zee. Door één van de letters is een rode roos gestoken. Vooral tijdens de Tweede Wereldoorlog kwamen er veel mannen om, net als de vader van Mar en verschillende andere familieleden. Hun namen staan vermeld onder het jaartal 1941 op het monument.

Maartje was zes jaar oud toen de Tweede Wereldoorlog uitbrak. Ze vertelt hoe haar vader, die toen schipper was van de stoomtrawler Sumatra (YM 253), het jaar daarna om het leven kwam. “Het was in augustus 1941. Mijn vader voer langs een ander stoomtrawlertje. Hij riep nog: Effe koffie drinken, we gaan zo halen en dan gaan we jullie achterna. Maar daar zijn ze nooit meer aan toegekomen. Hij is misschien op een mijn gevaren of waarschijnlijker nog: gebombardeerd door de Engelsen. Het is in elk geval bekend dat de Engelsen die nacht een schip hebben gebombardeerd, dus zodoende...”

“Een broer van mijn moeder, een broer van mijn vader en mijn vader zelf: ze zijn allemaal vergaan op dat schip. Dat is best wel triest. Hun ouders leefden allemaal nog. Nadat dat gebeurd was, bleven er veel vissers thuis. Het was heel gevaarlijk op zee. De Engelsen dachten: die vissers heulen met de Duitsers. Maar als je vijf kinderen had, moest er gewoon brood op de plank komen. Je liep een bepaald risico. Ik weet niet hoe lang mijn vader het had willen volhouden. Je had weinig keuze...”

“Hij is daarna altijd vermist gebleven. Niemand van dat schip is teruggekomen. Hij stoomde niet meer naar huis, nee. Het moeilijke was, we kregen helemaal geen officieel bericht. We hoorden helemaal niets. Mijn vader kwam gewoon niet terug. We hebben ook nooit een afscheidsdienst gehouden. Dat deed je niet. Mijn broertje Arie, die drie was toen mijn vader overleed, heeft wekenlang op het stoepje voor het huis gezeten, zitten wachten tot zijn vader thuiskwam. En ja, toen kwam-ie niet meer. Er waren allemaal jonge mensen aan boord van dat schip. De machinist was wat ouder, een jaar of vijftig, maar de anderen waren allemaal nog heel jong. Er bleven ook vrouwen achter met kinderen die nog geboren moesten worden.”

Mar heeft de officiële papieren voor zich liggen. “De papieren over het overlijden van mijn vader hebben we nog niet zo lang. We hebben dat eigenlijk voor mijn moeder in gang gezet: een aanvraag voor een uitkering als burgeroorlogsslachtoffer, van ‘40-‘45. Die was haar in eerste instantie geweigerd, vlak na de oorlog. Er was wel een zeeongevallenwet, maar die uitkering was heel klein. Pas toen ze bijna negentig was en het geld niet meer nodig had, heeft ze die uitkering voor oorlogsslachtoffers gekregen. Maar niet met terugwerkende kracht, hoor.”

Haar moeder, Jannetje Krijgsman-Plug, bleef achter met haar kleine kinderen: Maartje, Dirkje, Jannetje, Arie en de baby Leuntje Jacoba, die in mei van dat jaar was geboren. Jannetje was toen vijfentwintig jaar oud. “Mijn moeder was heel jong getrouwd. Vijf kinderen. Ik was zeven toen mijn vader overleed. Ik was de oudste en er zaten er nog vier onder mij. Dat had je vroeger, je kreeg veel kinderen achter elkaar. Ze waren nog maar een paar jaar getrouwd, mijn vader en mijn moeder. En zo vaak had ze hem eigenlijk niet gezien, hij zat altijd op zee. Ze heeft nooit geklaagd, ze had er geen tijd voor. Ik zie haar nog de was doen: stampen in zo’n grote houten kuip. Alles zelf naaien en breien. Ze maakte in die tijd ook schoon bij mensen, maar daar had ze geen zin meer in en toen heeft ze een breimachine gekocht.”

“Hertrouwen heeft ze nooit gedaan. Mijn tante wilde wel hertrouwen maar dat ging niet zomaar. Haar man was dan wel omgekomen, maar wanneer er iemand vermist was op zee, dan moest er in verschillende landen drie keer achtereen een oproep in de krant worden geplaatst. ‘Driemaal de wereld rond’ heette dat. Wanneer er niemand reageerde, dan ging men ervan uit dat de betreffende persoon inderdaad was overleden. En pas dan kreeg je een verklaring van het ministerie en kon je opnieuw trouwen.”

“Mijn drie zusters zijn niet met een zeeman getrouwd, dat kwam gewoon zo uit. Mijn broer, Arie, heeft wel in de visserij gezeten en is later op de grote vaart gegaan. Nog later is hij kapitein geworden van het onderzoeksschip de Tridens. Mijn moeder heeft niet geprobeerd om hem tegen te houden: hij wás gewoon niet tegen te houden. Hij heeft bij mijn opa gevaren – die was voor hem eigenlijk zijn vader. Wij waren echt heel hecht met elkaar. Ik had als oudste wel wat huishoudelijke taken, maar mijn broertje voelde zich ook heel erg verantwoordelijk, als enige man in huis.”

“Ik kan me eigenlijk niet zo veel herinneren van mijn vader, een paar dingen. Ik weet ook niet meer hoe we het nieuws te horen kregen. Er was nog geen radio. Hij zou gewoon naar huis komen. Wij wachtten, hij kwam niet. En dan kom je tot de conclusie: hij komt echt niet meer. Als kind, tja, de tijd gaat door en je staat er niet zo bij stil.”

Voordat het gezin Krijgsman goed en wel besefte dat Arie Krijgsman senior was omgekomen en nooit meer zou terugkeren, moest het zich al klaarmaken voor vertrek naar Ermelo. “Nadat mijn vader op zee gebleven was, moesten we ook nog geëvacueerd worden, vanwege het schootsveld van de Duitsers. Alle huizen langs de kust werden afgebroken in verband met de aanleg van de Atlantikwall. De mensen die op die manier dakloos werden, kregen een andere woning aangeboden. Wij moesten dus ons huis uit, zodat anderen daarin konden trekken. Als je geen werk had of geen economische binding met Katwijk, dan moest je het dorp verlaten. En omdat mijn vader niet meer leefde en mijn moeder niet werkte, moesten we weg. Ons oude huis is trouwens nooit bewoond geweest en heeft de hele oorlog leeggestaan. De spullen stonden er nog in. Maar toen we terugkwamen, kregen we een ander huis. Op de Rijnmond. Dat waren mooie woningen.” “De Katwijkers gingen in principe naar Nijkerk en de Scheveningers naar Ermelo. Maar vreemd genoeg moesten wij ook naar Ermelo. Daar zaten we dus tussen allemaal Scheveningers, veel weduwen ook. Mijn moeder heeft twee dagen lopen zoeken naar een huisje voor haarzelf en die vijf kinderen. Eerst naar de dominee; daar kreeg je adressen. Uiteindelijk was er een groenteboer, Bos heette hij, en zijn vrouw. Ze hadden geen kinderen, konden die ook niet krijgen, en ze zeiden: Kom maar bij ons. Ze gaven hun twee grote kamers aan ons en gingen zelf in de twee kleine kamertjes wonen. Mijn moeder had ook nog een vriendin bij zich – dat was de vrouw van een collega van mijn vader die ook was omgekomen. Die vrouw had al een kind en was in verwachting van een tweede. Zij wilde per se bij mijn moeder blijven en dus sliepen we met zijn negenen op één slaapkamer. Dat ging natuurlijk niet lang goed. In 1942 heeft die vriendin haar zoontje gekregen en daarna is ze vertrokken. Wij zijn uiteindelijk zes jaar bij groenteboer Bos blijven wonen. En het is dat we er uiteindelijk geen huis kregen, anders waren we graag in het oosten gebleven. We vonden het vreselijk om weer terug te gaan. Behalve mijn broertje Arie – die vond het in Ermelo ‘veel te droog’. Hij was negen jaar en toen wilde hij al naar zee.”

“De vrouw bij wie we woonden heeft een week gehuild toen wij teruggingen naar Katwijk. Zij was als een tweede moeder voor ons. Mijn moeder en mevrouw Bos zijn hun hele leven vriendinnen gebleven.”

Het leven als jonge vissersvrouw was voor Mar in zekere zin een eenzaam bestaan, contact met andere Katwijkse vissersvrouwen had ze nauwelijks. “Er was wel een zekere onderlinge saamhorigheid, maar je ging niet bij elkaar zitten. Je sprak niet af met andere vrouwen, want je had je kinderen. Je hield het bij je eigen familie. Je had geen oppas, je was altijd thuis. Naar het strand ging je en naar je zusters – en je stofzuigde elke dag en poetste de ramen. Als je dat niet deed, dan was je geen goede huisvrouw. Elke week de ramen zemen, binnen en buiten: ik vind het nog steeds zonde van mijn tijd.”

“Later zijn we een eigen zaak begonnen. Dat was begin jaren zestig. Mijn oom had hier een kledingzaak, waar mijn moeder ook werkte. Hij deed die zaak weg en ik vond het leuk om die over te nemen – zodoende. Mijn moeder kon de inkomsten uit de zaak ook niet missen, dus het was gewoon noodzaak. Dus toen hebben we die winkel overgenomen en zijn we samen, ik met mijn moeder, die zaak begonnen. De kinderen waren toen vijf en zeven jaar oud. Arend heeft er nooit gewerkt; hij was geen man voor het werk in een winkel.”

De geschiedenis met haar vader heeft Mar niet angstiger gemaakt, het leven met een visser was zó gewoon. “Huis om huis, in elke straat woonden wel vrouwen van wie de man op zee was. Er waren bijna geen mensen die aan de wal werkten. Daar moest je voor naar Katwijk Binnen verhuizen – en dat wou je niet! Het was voor mij niet moeilijker dat mijn man op zee zat dan voor anderen. Je wist gewoon niet beter. Je wist wat je lot was.”

“Voor mijn moeder moet het best zwaar zijn geweest. Haar vader was schipper, dus ze heeft het best goed gehad vroeger. Ze was de enige dochter en ze ging tot haar zeventiende naar school. En toch heeft ze nooit geklaagd. Nooit. Het komt op je pad en dat moet je dragen, zei ze altijd. Mijn vader was overleden, wij werden geëvacueerd. En mijn moeder zei: Dat we in Ermelo gekomen zijn, dat is gestuurd. In Katwijk waren we van de honger omgekomen. We zijn door God gestuurd.”

[info] Zorg voor nabestaanden

Tot het einde van de jaren vijftig betekende het zowel emotioneel als financieel een ramp wanneer een visser op zee vermist raakte. Op grond van de Zee-ongevallenwet van 1919 konden de weduwen van verdronken vissers wel een uitkering aanvragen, maar dat was geen vetpot. Recht op een uitkering uit de Algemene Nabestaanden Wet hadden ze niet, omdat er geen sprake was van overlijden maar van vermissing. Bovendien duurde het heel lang voordat ze konden ‘aantonen’ dat hun man niet meer terugkwam. Na verloop van tijd werd in verschillende landen drie keer een oproep in de krant geplaatst – ‘driemaal de wereld rond’ werd dat genoemd. Wanneer niemand reageerde, ging men ervan uit dat de betreffende persoon daadwerkelijk was overleden en konden de nabestaanden aanspraak maken op een uitkering. Al die tijd zaten de vrouwen van verongelukte vissers zonder inkomen. Velen moesten aan het werk om hun vaak grote gezinnen te kunnen onderhouden. En dat terwijl de meeste vrouwen weinig werkervaring hadden en laag opgeleid waren.

Pas toen in 1959 de Regeling Vermoedelijk Overlijden in werking werd gesteld, kregen de gezinsleden van overboord geslagen vissers de mogelijkheid om al na drie maanden een uitkering aan te vragen uit de Algemene Nabestaanden Wet. Dit was een duidelijke verbetering ten opzichte van het ‘driemaal de wereld’ rond van vroeger. Iemand was vermoedelijk overleden “wanneer gedurende drie maanden na het tijdstip waarop die gebeurtenis heeft plaatsgevonden of geacht moet worden te hebben plaatsgevonden, geen bericht is ingekomen waaruit blijkt dat hij in leven is...”

[thema] De kottervisserij

Naast de eerder beschreven scheepstypes, vormen de kotters een aparte groep die zijn oorsprong had in de vroegere kustvisserij. Aan het begin van de twintigste eeuw trokken de vissers die tot dan toe langs de kust hadden gewerkt, steeds verder weg voor de jacht op platvis zoals tong en schol. Met het oog op die verre reizen werd een nieuw type vaartuig ontwikkeld: de motorkotter. De eerste exemplaren dateren van omstreeks 1920, maar de bloeitijd van de kottervisserij begon na de Tweede Wereldoorlog.

De boomkorkotter of bokker

Na de oorlog en vooral na 1960 werd de boomkor onder kottereigenaren een zeer populair vistuig, bij uitstek geschikt voor de jacht op platvis. Bij de boomkorkotter, of bokker, bevindt zich aan weerszijden van het schip een beweegbare giek waarmee een boomkor uitgezet en ingehaald wordt. De boomkor bestaat uit een sleepnet dat wordt opengehouden door de boom, een metalen buis aan de bovenkant van het net. De netten zijn verzwaard met kettingen die over de zeebodem slepen, waardoor de vissen opgejaagd worden en het net in zwemmen. De bomkorvisserij is efficiënter en brengt meer op dan de bordentrawl, de vroeger gangbare visserijmethode om op platvis te jagen. Maar de boomkortechniek is wel uiterst arbeidsintensief: dag in, dag uit moet er om de paar uur uitgezet en ingehaald worden. Slaap en andere bezigheden schieten er vaak bij in.

Tegenwoordig

Met zo’n driehonderdtwintig Nederlandse kotters, waarvan meer dan honderd grote bokkers, is de zogenoemde kleine zeevisserij de belangrijkste tak van visserij in Nederland. Op de bokkers vormt de bemanning van vijf tot acht man meestal samen een maatschap, een tamelijk unieke werkgevers-werknemersconstructie. De schipper is in de meeste gevallen ook de (mede)eigenaar en het gaat vaak om familiebedrijven. De schipper-eigenaar ontvangt naast zijn deel van de besomming – de netto opbrengst van een reis – nog eens een behoorlijk percentage voor het beschikbaar stellen van het schip en de productiemiddelen; de overige bemanningsleden zetten louter hun arbeidskracht in. Ze zijn niet in loondienst en hebben dus geen cao, maar krijgen wel een deel van de besomming, gemiddeld achtentwintig procent, die ze met zijn allen moeten delen. Deze oude vorm van winstdeling wordt nog steeds toege-past. In Katwijk is de maatschap overigens nooit populair geworden; de vissers geven over het algemeen de voorkeur aan een cao, waardoor ze misschien minder verdienen, maar ook minder risico lopen. De meeste kottervissers zijn een dag of vier, vijf van huis. Op zondagnacht of maandagmorgen vertrekken ze en in de nacht van donderdag op vrijdag, of op zaterdagmorgen, komen ze terug, zodat ze in de weekenden thuis zijn. Sommige schippers kiezen ervoor om overweekse reizen te maken, zodat ze grotere afstanden kunnen afleggen, bijvoorbeeld naar Denemarken of Noorwegen. Soms maken ze ook overweekse reizen vanwege slecht weer. Ze vertrekken dan later in de week, bijvoorbeeld op woensdag, en keren de andere week op donderdag of zaterdag terug. In het tussenliggende weekend wordt er doorgevist.

De pk-race

Boomkorren zijn zwaar; er is een grote trekkracht nodig om ze over de zeebodem te slepen. Eind jaren vijftig vond een zwaar gesubsidieerde nieuwbouwhausse van kotters plaats waarbij de lengte van kotters toenam van gemiddeld 24 naar 30 meter. In de jaren zestig steeg het aantal pk’s van de motoren enorm: de pk-race was geboren. Na 1985, toen er kotters gebouwd werden met wel 4400 pk, maakte de regering een einde aan deze race. Met de vergroting van de schepen kwam

er ook meer ruimte beschikbaar voor het comfort van de bemanning. Kottereigenaren die met hun tijd meegingen en hun schepen lieten verlengen of nieuwe schepen lieten bouwen, hadden geen moeite om bemanningsleden te vinden. Had de eigenaar niet het geld of de wil om te investeren in een groter schip, dan werd het steeds moeilijker om met voldoende scheepsvolk naar zee te gaan. De vergroting van de schepen in de jaren zestig had ook nadelen: niet altijd was de kracht van de motoren in overeenstemming met de stabiliteit van de schepen. Wanneer het vistuig vastliep aan de bodem of bij slecht weer, kon een kotter die niet voldoende stabiliteit had gemakkelijk omslaan. In de beginperiode van de technologische groeispurt vergingen er daarom veel schepen, zowel gloednieuwe als recent omgebouwde.

Verduurzaming

In kringen van milieudeskundigen klinkt al lang kritiek op het weinig duurzame karakter van de boomkor. Door hun gewicht en het snelle varen woelen de kettingen de bodem om. Daarmee wordt niet alleen de gewenste vissoort het net in gedreven, maar praktisch alles wat op de zeebodem leeft. Er is dus altijd veel bijvangst, die meestal dood overboord gaat. Voor het slepen van de netten is veel energie nodig en de bokkers gebruiken dan ook veel brandstof. Deze factoren maken de boomkorvisserij een milieu-onvriendelijke vorm van visserij.

De laatste jaren experimenteert de visserijsector daarom met alternatieven voor de boomkor, gestimuleerd en gesteund door het ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit.

[verhaal] Heleen Messemaker-van der Meij: “Eerst komt de kotter, dan een hele tijd niets en dan kom ik”

HET KAMPERFOELIEPLEIN te Katwijk aan Zee. Keurige, vooroorlogse eengezinswoningen met aangeharkte voortuintjes. Huis na huis staan, geheel naar Katwijkse mode, de bloempotten en snuisterijen symmetrisch opgesteld in de vensterbanken. Heleen Messemaker (1967), geboren Van der Meij, woont er al bijna vijfentwintig jaar. Ze is getrouwd met Jaap Messemaker (1964), visserman en middelste zoon van Henk en Annie Messemaker, die verderop in dit boek nog uitgebreid aan het woord komen. Heleen en Jaap hebben drie kinderen: Henk (1989) en de tweeling Arjan en Angela (1994). Op een warme zomeravond in 2007 drinken we koffie bij Heleen en praat zij over haar leven, dat zij vaker zonder dan met man doorbrengt. Het heeft een hele tijd geduurd voordat zij zich met het bestaan van vissersvrouw had verzoend.

“Ik was achttien toen ik trouwde, heel jong. Nee, ik kom zelf helemaal niet uit een vissersfamilie, het was echt een heel onbekende wereld voor mij. Toen ik heel jong was, zei ik altijd: Ik hoef nooit een vriend die vaart. Maar ja, het is toch gebeurd. En ik heb een hele tijd moeten wennen. Mijn oudere zus kreeg ook een vriend die voer, die zat op een hektrawler, dus die was wat langer weg. Mijn zus en ik trokken in die tijd heel veel met elkaar op.

Maar ja, dan ken je het leven nog niet als vissersvrouw zijnde. Dan trouw je en krijg je je eigen woning en dan begint het echte leven… En dan besef je pas, ja, dit is het. Ik vond het vreselijk. Die eerste jaren heb ik echt heel moeilijk gevonden. Toen voeren zij ook al naar Denemarken en als Jaap dan belde in de weekenden, dan was het altijd huilen. Dat vond ik ook wel rot voor hem natuurlijk, maar ja, dan hoorde ik zijn stem weer, en dan, ja...”

Heleens man, Jaap Messemaker, werkt al van jongs af aan in het familiebedrijf, dat vroeger onder leiding stond van zijn grootmoeder en nu van zijn vader Henk. Henk Messemaker en zijn zonen staan erom bekend dat ze ‘hard varen’: ze maken lange reizen en werken keihard om een hoge besomming te kunnen realiseren. In tegenstelling tot andere kotters, die korte reizen maken van vier of vijf dagen, is de KW 45, Anna Hendrika, van de familie Messemaker meestal langer dan een week van huis.

“Voor mijn huwelijk werkte ik, maar daar ben ik mee gestopt. Ik heb ook nog wel wat vrijwilligerswerk gedaan. Ik trok heel veel op met mijn zus, toen haar man nog op zee zat. Met mijn vriendenkring werd het al snel minder, want ik had allemaal vriendinnen met mannen aan de wal en dan ging je niet zo gauw ’s avonds op bezoek. Dat valt echt allemaal weg. Ik kende gelukkig een paar andere vissersvrouwen en ik had mijn schoonfamilie natuurlijk. Ik vond het wel fijn dat je dat zo met mekaar hebt: je zat allemaal in hetzelfde schuitje. Als ik bij mijn eigen familie kwam, zondags, dan zaten al mijn zwagers en mijn zussen daar, dat vond ik dan toch weleens moeilijk. Dan kwam ik daar als enigste zonder man.”

Jaren heeft het Heleen gekost om te wennen aan het leven van vissersvrouw. De kinderen groeiden er mee op en waren van jongs af aan gewend aan een thuissituatie waarbij vader afwezig was, ook op belangrijke momenten. “Jaap was bijvoorbeeld nog nooit op de verjaardag van de tweeling geweest, Angela en Arjan. Een keer is hij echt speciaal thuisgebleven. Ze zijn nu nog een beetje kind, zei hij – ze werden toen dertien – straks geven ze er niet meer om, dan hebben ze hun vrienden. De kinderen vonden het natuurlijk heel erg leuk.”

“Jaap heeft altijd wel overweekse reizen gedaan, maar vroeger was het zo, dan ging hij een maandagochtend weg, was hij een weekend op zee, en dan kwam hij de andere week donderdags weer thuis. Dus dan had je een heel lang weekend samen, dat was altijd wel leuk. Maar dat veranderde: hoe verder in de tijd, hoe langer de reizen werden en hoe korter hij thuis was. Nu is het de bedoeling dat hij maandag binnenkomt in IJmuiden en dan blijven ze tot donderdagavond thuis. En dan gaat hij weer weg. In het weekend is hij eigenlijk nooit thuis.”

“Een paar jaar na ons huwelijk werd onze Henk geboren, toen werd het wel anders. Dan kom je meer met andere moeders in contact, je krijgt een heel ander leven. En toen Henk ruim vier was, raakte ik zwanger van de tweeling. Toen ik dat hoorde, was dat een hele schok. Ik dacht: dan ben ik straks een allenige moeder thuis, hoe ga ik dat allemaal doen? We hebben toen met elkaar besproken hoe we dat op gingen lossen, of Jaap niet tijdelijk aan de wal moest komen. Mijn ouders boden uiteindelijk hulp aan en zaten dag en nacht bij me. Daar zijn we heel erg mee geholpen. Mijn man was ook blij, want die kon op zee blijven.”

“Je bouwt je eigen leven op, ja. Verjaardagscadeautjes of fietsen voor de kinderen, die koop je allemaal zelf, zonder je man. Andere mensen doen dat soort dingen toch samen. Ook minder leuke dingen moet je alleen oplossen. En in je eentje naar bruiloften, natuurlijk.”

“Met deze visserij is het heel wisselvallig wanneer ze thuiskomen. Het hangt van het weer af en van de visvangst. Tegenwoordig hebben ze satelliettelefoon, dus zijn ze heel goed bereikbaar. Meestal wacht ik af totdat Jaap mij belt. Als ik een heel belangrijke vraag heb, bel ik hem zelf wel even, maar liever doe ik dat niet, want ze schrikken toch. Dan denken ze dat er wat aan de hand is. Het is ook vrij duur natuurlijk. E-mail gebruiken we eigenlijk niet. Het is er wel aan boord, maar we zijn niet zo van die e-mailers. Ik vind het door de telefoon veel leuker. Maar je vergeet ook wel eens wat te vertellen. Dan hang je op en dan denk je: dat ben ik helemaal vergeten te zeggen. Meestal belt Jaap één keer per reis, en dan nog een keer als hij onderweg is naar huis. Als ze uit Denemarken komen, dan stomen ze langs de kust en dan hebben ze vlak bij de Waddeneilanden al bereik met de mobiele telefoon. Dan kunnen ze gewoon bellen.”

“Als hij weggaat, dan belt hij nog even voordat hij uitstoomt. Ik ga hem zelden uitzwaaien. Dat vind ik niet zo heel leuk eigenlijk, dan zie je toch dat schip vertrekken en jij blijft alleen achter en moet het hele eind alleen terug, naar huis.”

Jaap, zijn vader en zijn twee broers runnen gezamenlijk het familiebedrijf. Maar zoals zoveel schippersvrouwen verricht Heleen achter de schermen ook veel werkzaamheden. Ze houdt onder meer samen met haar schoonzusjes het schip schoon. Zelf staat ze niet zo stil bij haar rol; het hoort er gewoon bij. “Ik heb niet echt een functie in het bedrijf. Mijn zwager doet de administratie en mijn schoonvader heeft weleens gevraagd of ik dat niet wil doen. Maar ik had toen mijn gezin, de kinderen waren nog jong. Wie weet, in de toekomst. Ik heb natuurlijk nog twee andere schoonzusters, die mogen het van mij ook doen…”

“Af en toe doe ik kleine boodschapjes. Ze faxen meestal de boodschappen door vanaf zee, naar de supermarkt. Die worden dan bij mijn schoonmoeder afgeleverd. En dan nemen ze het op de volgende reis mee. Vroeger deed mijn schoonmoeder de boodschappen zelf, met mijn zwager, dan liepen ze met hele grote karren vol, maar dit werkt beter natuurlijk.”

En over het schoonmaken: “Ze willen het liefst eigen volk. Het moet brandschoon zijn aan boord, dat vinden ze belangrijk. Het is eigenlijk nauwelijks nodig, want het ís er al heel schoon. Wij doen echt dingen waar ze zelf niet aan toekomen, de matrassen afhalen, en goed stofzuigen, dat soort dingetjes eigenlijk. De wastafels en de wc’s houden ze zelf goed schoon. Tegenwoordig hebben ze ook een eigen wasmachine aan boord. Maar ze hebben niet heel veel tijd als ze terugstomen, dus het lukt ze niet om alles schoon te maken. Ze repareren vaak de netten onderweg terug naar huis. Die slepen natuurlijk over de grond, dus je trekt snel wat kapot, door scheepswrakken en stenen. Met dat schoonmaken aan boord zijn we toch wel een middag bezig. We krijgen er wel wat voor, een aardigheidje. Van mij hoeft dat niet, maar ze willen dat zelf. Het is wel gezellig met mijn schoonzussen. De mannen zijn dan meestal aan dek bezig; dan ben je toch een beetje in de buurt van je man. Meestal gaan we schoonmaken als ze een week thuis zijn, want anders is het heel kort dag. Normaal liggen ze maar twee of drie dagen in de haven.”

Het contact met de familie houdt niet op bij intensief samenwerken aan boord – de gezinnen Messemaker wonen ook nog eens op een steenworp afstand van elkaar. “Nu de kinderen groter worden, geven ze er niet zoveel meer om. Maar toen ze klein waren, was het heel fijn dat er familie in de buurt was. Opa en oma wonen om de hoek. Drie huizen verderop woont een schoonzusje, en in de Ligusterstraat woont er nog een. De jongste broer van Jaap heeft hier ook gewoond, maar die is verhuisd. We zien elkaar altijd bij mijn schoonouders. Ik ben niets anders gewend dan veel familie om me heen. Dat is geen probleem zolang je iedereen maar in zijn waarde laat. Het gaat wel altijd over de visserij; daar moet je wel een beetje over mee kunnen praten. Ik zeg weleens tegen mijn man: Het is weekend, hoor! Dit is wel een unieke situatie natuurlijk, dat een vader met zijn drie zoons vaart en dat ze zo goed met elkaar op kunnen schieten. Het is heel eigen, je bent gauw geneigd om dingen eerlijk tegen elkaar te zeggen en dan kan het soms heel erg uit de hand lopen. Met collega’s moet je je inhouden, maar bij familie is dat anders. Maar bij hen gaat het goed.”

“Jaap z’n vader is zijn alles. Als hij weleens belt vanaf zee wanneer zijn vader een reisje thuis is, belt hij eerst naar zijn vader en dan pas naar mij. Ik zeg weleens plagend tegen hem: Eerst komt de kotter, dan een hele tijd niks, en dan ik. Maar dat is natuurlijk niet zo. Ik sta heel erg achter mijn man, hoewel ik het toch weleens erg moeilijk vind. Ik weet gewoon dat het echt nodig is, dat harde werken, om te overleven in de visserij. Andere Katwijkers verklaren ze voor gek dat ze zo lang weggaan. Ze zijn nog niet zo lang bezig, dus ze hebben nog helemaal geen reserve waar ze op kunnen teren. Mijn man zegt weleens: Over vijf jaar wordt het rustiger. Maar dat roept hij al jaren.”

“De ontwikkelingen in de visserij volg ik niet actief – ik hoor het nieuws wel via mijn man. Jaap is er heel erg vol van en hij bespreekt heel veel thuis, hij betrekt mij er ook heel erg bij. Dus ik weet wel het een en ander. Maar ik ga er niet voor zitten om erover te lezen. Ik lees het blad Visserijnieuws niet; dat doet mijn schoonmoeder ook niet. Mijn schoonvader, die houdt het heel goed bij, samen met Jaap eigenlijk. Zijn andere broer is minder geïnteresseerd in de zakelijke kant, dat is wel een hele goede visserman, maar die zakelijke kant heeft hij niet zo. En Willem, zijn jongere broertje, die komt pas kijken… Maar die wordt er heel erg bij betrokken. Want een tijdje terug was hij een reisje thuis en toen is hij toch ook naar een vergadering gegaan, over de visserij. Als ze alle vier op zee zitten, vertegenwoordigt niemand het bedrijf. Mijn schoonvader zegt weleens tegen ons, de vrouwen: Kunnen jullie niet een keer gaan? Maar bij die vergaderingen zitten vooral mannen...”

“Mijn man zegt vaak: Als je de vrouw er niet voor hebt, dan werkt het gewoon niet. Als ik mijn man voortdurend zou tegenhouden, dan wordt het voor hem ook niet makkelijker. Maar ja, je bent op deze manier wel heel veel alleen met je gezin bezig. Van de gekste kleine dingetjes, alles doe je zelf. Dan zie ik bij mijn eigen zusters thuis dat die heel veel met zijn tweeën kunnen doen, de taken verdelen. Dingen als koken, groenten schoonmaken, ’s avonds de vuilnis buiten zetten.”

“Ik doe huishoudelijk werk. Daar heb ik bewust voor gekozen zodat ik thuis ben voor de kinderen als ze uit school komen. Ik werk bij twee gezinnen en dan ook nog bij mijn schoonmoeder, samen met mijn schoonzusje. Ik vind dat gewoon heel erg handig. Ten eerste kan ik zelf bepalen wanneer ik werk, de vakanties blijf ik thuis. Omdat mijn kinderen ook al geen vader thuis hebben, vind ik het heel belangrijk dat ik er dan wel als moeder voor ze ben. Hoe ouder ze worden, hoe makkelijker het wordt. Die tweeling vindt het nog altijd fijn dat ik er ben. Het komt weleens voor dat ik nog bij de kapper zit als ze uit school komen, dat vinden ze dan toch niet leuk.”

Zoon Henk zit op de Visserijschool. Hij volgt de opleiding SW 5, waarmee hij uiteindelijk op schepen tot zo’n vijftig meter terecht kan. “Bij onze Henk zat het er van jongs af aan al in; hij was altijd met bootjes aan het spelen en hij tekende altijd kotters. Toen hij nog klein was, als Jaap naar IJmuiden moest voor reparaties, dan lag Henk ’s avonds te wachten totdat-ie wegging, want hij wilde zo graag mee. Maar dan viel hij in slaap en ging Jaap stiekem weg en als hij dan wakker werd, was hij hartstikke boos.”

Henk was zeven jaar oud toen hij uiteindelijk voor het eerst een reisje meeging. “Hij mocht wel mee van mij, hoewel ik het wel een beetje eng vond. Het blijft toch je kind, hoe oud hij ook is. Maar ja, je groeit ermee op, je denkt dat het zo hoort. En zijn eigen opa was aan boord, zijn vader en zijn ooms. Met vreemden had ik hem nooit meegegeven toen hij zo klein was.”

“Je bent af en toe gewoon angstig. Een paar jaar geleden zijn er drie vissers omgekomen die een mijn hadden opgevist. De eerste keer dat je man daarna weggaat en je hoort dat ze ook zo’n bom aan boord hebben, daar schrik je echt wel van. Ook als het hier thuis heel erg stormt – die angst blijft altijd. Maar ik ga dan toch niet uitzoeken of het bij hen ook zulk slecht weer is, want dan maak je je misschien alleen maar onnodig ongerust. Je gaat dan heel gespannen leven en dat is natuurlijk niet de bedoeling. Het is de bedoeling dat je het zo rustig mogelijk probeert te houden.”

“Ik ga het zeker niet tegenhouden als Henk naar zee wil. Nee, ik heb het nooit ontmoedigd. Maar hij was een tijdje terug een paar dagen met school weg, Jaap vertrok tegelijkertijd en toen dacht ik wel: dit is dus de toekomst. Straks ben ik ook onze Henk nog kwijt. Dat voelde niet goed.”

Zomer 2009. Het gesprek met Heleen van twee jaar eerder blijkt een momentopname. Er is veel veranderd. Haar zoon Henk heeft de Visserijschool bijna afgemaakt en loopt sinds kort stage aan boord van de KW 45. Het maakt Heleen – zoals ze al had voorspeld – extra ongerust wanneer haar zoon en echtgenoot samen op zee zijn. Henk Messemaker senior is wegens ziekte definitief aan de wal gekomen en Jaap en zijn broers runnen nu gedrieën het familiebedrijf. Broertje Willem komt allang niet meer ‘net kijken’, benadrukt Heleen. De Messemakers werken zo mogelijk nog harder dan ze al deden. De familie doet nu aan (semi)continuvaren: de bemanning vaart drie of vier weken en is een week thuis. Ze wisselen elkaar zoveel mogelijk af, zodat de kotter de IJmuidense haven nog maar zelden aandoet, en dan altijd maar heel kort. De schoondochters maken niet meer schoon aan boord van het schip.

[info] Vissersvrouwen

Tot de jaren tachtig was er weinig aandacht voor de rol van de vrouw binnen de visserij en het vissersgezin. Uit recent onderzoek blijkt dat met name echtgenotes van kottereigenaren een belangrijke functie hebben bij de ondersteuning van hun zeevarende echtgenoten, maar dat deze taak door de vissersgemeenschap sterk wordt ondergewaardeerd. Veel vrouwen, dochters en schoondochters van schipper-eigenaren of reders doen onbetaald werk ten behoeve van het bedrijf. Negen op de tien vrouwen van kottereigenaren verrichten werkzaamheden voor het familiebedrijf. Ze verschonen de bedden aan boord, maken de verblijven schoon, bestellen voedselvoorraden, houden de administratie bij of doen de boekhouding. Het grootste deel van deze vrouwen is minder dan een dag per week met deze werkzaamheden bezig, maar ongeveer een derde werkt meer dan een dag per week voor het bedrijf. Omdat kotters vaak meerdere eigenaren hebben, meestal een vader en zijn zoons, zijn er ook meerdere vrouwen in het bedrijf actief.

Het Landbouw Economisch Instituut (LEI) heeft becijferd dat de onbetaalde inzet van vrouwen de familiebedrijven een forse besparing oplevert, geld dat anders uitgegeven had moeten worden aan (administratief) personeel en diensten. De rol van deze vrouwen is dus belangrijk, maar onzichtbaar. Uit een onderzoek door het LEI onder vrouwen van Nederlandse kottereigenaren blijkt dat deze vrouwen het heel belangrijk vinden om bij het bedrijf betrokken te zijn. “Het familiebedrijf en het vissersbestaan zijn zo bepalend in het leven van een vissersvrouw dat werken voor het bedrijf een manier is om actief betrokken te zijn bij het reilen en zeilen van het bedrijf”, stelt het rapport. De informele rol van vrouwen zou daarom verder moeten worden versterkt – om vrouwen meer kansen te geven op de arbeidsmarkt, maar ook om ze in staat te stellen nog meer bij te dragen tot het succes van het familiebedrijf. Te denken valt aan speciale cursussen op het gebied van visserijmanagement, milieubeheer en visstandbeheer. Ook kunnen veel vissersvrouwen baat hebben bij algemene opleidingen op het gebied van marketing en boekhouding, waarmee ze ook de kans op ander werk vergroten.

[info] Vinvis

Vissersvrouwen voelen zich betrokken bij de visserij maar waren tot voor kort niet georganiseerd. Uit een onderzoek onder vrouwen van kottereigenaren eind jaren negentig bleek dat maar liefst zevenentachtig procent geïnteresseerd was in het volgen van visserijbeleid, maar dat tachtig procent van deze vrouwen nooit naar bijeenkomsten ging. Meer en meer raken vrouwen van Nederlandse kottereigenaren ervan overtuigd dat het nuttig is om de overheid en de milieubeweging op de voet te volgen, te meer omdat hun mannen veel op zee zijn en dan niet snel en adequaat kunnen reageren. Ook vinden ze het belangrijk om het imago van de Nederlandse visserij op te poetsen.

In 2000 is daarom het Nederlandse netwerk VinVis (Vrouwen in de Visserij) opgericht. Het doel van het netwerk is om mee te denken over de toekomst van de Nederlandse visserij en mee te werken aan het voortbestaan van de visserijgemeenschappen en het familiebedrijf. De aangesloten vrouwen van schipper-eigenaren bediscussiëren en bestuderen de meest uiteenlopende visserijzaken en wisselen ervaringen uit. Ook bespreken ze de rol en positie van de vrouw in de visserij. Pleitbezorging zien zij als een van hun belangrijkste taken. Ze bezoeken openbare bijeenkomsten, hebben contact met organisaties die invloed hebben op het beleid en onderhouden ook contact met vissersvrouwen van andere Europese landen. Sinds 2006 bestaat er zelfs een Europees netwerk: AKTEA, dat op dit moment een Nederlandse vissersvrouw als voorzitter heeft.

Het perspectief van de vrouwen die zijn aangesloten bij het netwerk verschilt van dat van de mannen in de visserijsector. De vrouwen pleiten onder meer voor een grotere maatschappelijke erkenning van de rol van vrouwen; voor sociale verzekeringen en rechten als zwangerschapsverlof en kinderopvang voor vrouwen die werkzaamheden verrichten voor het visserijbedrijf; en voor een gericht trainingspakket voor vrouwen in de visserij, in het bijzonder op het gebied van bedrijfsfinanciën, personeelsen bemanningszaken, handel en verwerking, veiligheid, milieu en visserijbeheer.

In november 2001 organiseerde de Nederlandse visserijsector een symposium over de toekomst van de kottervisserij. Voor deze bijeenkomst waren op verzoek van VinVis voor het eerst ook vrouwen uitgenodigd. Veel mannen en vrouwen kwamen opdagen en discussieerden gezamenlijk over sociale en milieukwesties die de toekomst van de bedrijfstak bedreigden. Sinds deze bijeenkomst is de rol van vrouwen in de visserij veel zichtbaarder. Ze laten van zich horen op bijeenkomsten met milieuactivisten of ambtenaren. De overheid en het Productschap Vis erkennen VinVis inmiddels als een belangrijke gesprekspartner en er is meer belangstelling voor de sociaal-culturele kant van de visserij. Door voortdurend aandacht te vragen voor de positieve rol die vissersvrouwen kunnen spelen binnen de sector, zijn ook de visserijorganisaties – traditionele mannenbolwerken – nu meer geneigd om met VinVis samen te werken en naar vrouwen te luisteren.

[thema] Vissers en de overheid

Zon, maan, sterren en planeten

Heeft de visserman steeds zijn koers op uitgemeten

Maar om biologen en politici te doorgronden

Is geen instrument voor uitgevonden

Zo dicht een anonieme visser in het rapport Beroepsvisserij op de Noordzee uit 2001. Hij verwoordt daarmee ongetwijfeld het gevoel van onvermogen van veel vissers ten opzichte van de bemoeizucht van beleidsmakers, biologen en politici. De verhouding tussen vissers en de overheid is over het algemeen gespannen. De overheid betekent hier vooral: ‘Brussel’, want de regelgeving en het beleid voor de visserij zijn bijna geheel Europees.

De overheid houdt de visserijsector met talloze EU-regels in een houdgreep. En de sector zelf vertoont dikwijls een sterke tegenzin om zich te houden aan al die regels. De maritiem antropoloog Rob van Ginkel verklaart deze gespannen relatie door het feit dat beide partijen vis en viswater als common property resources beschouwen, gemeenschappelijke bronnen. Vis is een natuurlijke rijkdom, die niet plaatsgebonden is. De overheid en de vissers verschillen van mening over van wie het water is en van wie de opbrengst uit de zee, het vruchtgebruik; beide partijen menen dat niemand er uitsluitende aanspraken op kan doen gelden. Vierhonderd jaar geleden roemde de schrijver en jurist Hugo de Groot al onze mare liberum, de vrije zee, met zijn open toegang tot zeeën en oceanen. Maar vanaf de jaren zeventig werd dat een mare clausum, een gesloten zee – met exclusieve economische zones, voor de visserij gesloten gebieden, quotastelsels en toegangslimitering.

Al langer was bekend dat overbevissing leidde tot minder vis in Europese zeeën, rivieren en meren, maar pas rond 1970 ging de Nederlandse overheid zich serieus met dit probleem bezighouden. Er kwamen onder meer nationale quota. Ook werden in Europees verband afspraken gemaakt om de overbevissing terug te dringen. In 1983 kreeg de Europese Unie een Gemeenschappelijk Visserij Beleid (GVB), dat het gezamenlijke beheer van de visbestanden regelde.

Visquota

Op basis van wetenschappelijke studies over de voornaamste visbestanden bepaalt de Raad van Visserijministers jaarlijks hoeveel vis de vissers uit de EU het volgende jaar gezamenlijk mogen vangen, de TAC’s (total allowable catch), per vissoort en per visgebied. Op basis van de verschillende TAC’s wordt bepaald hoeveel elk land afzonderlijk van elke vissoort mag vangen. Dit zijn de nationale visquota. Het visquotum is dus de hoeveelheid van een bepaalde soort vis die één EU-land (bijvoorbeeld Nederland) in een bepaald zeegebied mag vangen. Nationale quota kunnen onderling geruild worden; Nederland kreeg op die manier in het verleden een groot deel van de vangstrechten voor platvis in handen.

De EU heeft ook afspraken gemaakt met landen buiten de EU over visvangst in hun wateren. Een deel van de Nederlandse trawlers vist daarom geregeld buiten de wateren van de EU, bijvoorbeeld voor de kust van Mauritanië of IJsland. Zoals elk EU-land verdeelt Nederland de visquota over de vissers. De hoeveelheid vis die een visser van elke soort mag vangen heet een contingent, maar wordt in de volksmond meestal ook quotum genoemd. Het quotumsysteem geldt voor onder meer haring, kabeljauw, makreel, schol, tong en wijting. De Algemene Inspectiedienst (AID) van het ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit controleert of vissers zich aan de technische maatregelen houden en of ze geen vis aan land brengen waarvoor ze geen quotum hebben. In de jaren tachtig vingen vissers veel meer vis dan ze mochten volgens hun quota. Ze omzeilden massaal de controles van de AID, waardoor grote spanningen ontstonden tussen AID’ers en vissers. Dit leidde er zelfs toe dat de toenmalige visserijminister, Gerrit Braks, in 1990 moest aftreden. Om de quotaregeling beter uitvoerbaar te maken, richtten de overheid en de vissers in 1993 gezamenlijk de Biesheuvelgroepen op, vernoemd naar de oud-premier die ingehuurd was om de fraudeperikelen de wereld uit te helpen. Deze Biesheuvelgroepen zijn gebaseerd op samenwerking en onderlinge controle. Daarmee zijn de vissers zelf en niet meer de overheidsinstanties belast met het beheer van de quota.

Sociale controle

In de Biesheuvelgroepen zitten tussen de vijftien en honderd kottereigenaren die samen de quota van verschillende soorten beheren. Binnen een Biesheuvelgroep kunnen vissers hun contingenten of zeedagen (het aantal dagen dat elk schip op zee mag verblijven) aan elkaar verhuren. Dit zorgt ervoor dat groepen vissers met grotere flexibiliteit binnen het hun toebedeelde quotum kunnen blijven. Daarnaast leidt de samenwerking in groepen tot een grotere sociale controle. Bedrijven die zich misdragen kunnen een stevige boete krijgen en in het uiterste geval uit de groep worden gezet. De controles van de AID konden na het instellen van de Biesheuvelgroepen minder intensief worden. Desalniettemin blijft het negatieve beeld bestaan van vissers die ieder jaar vangen wat ze vangen kunnen en zich weinig bekommeren om overbevissing. Blijkbaar worstelt de sector nog steeds met een imagoprobleem.

[verhaal] Henk en Annie Messemaker: “We hebben zo’n mooi beroep! Ik ben best hartstikke gelukkig”

ALS IK OVERNIEUW ZOU MOETEN BEGINNEN, werd ik zo weer zeeman”. Henk zit wat onderuitgezakt in zijn fauteuil. Zijn gezicht is bruinverbrand van het laatste reisje. Annie, zijn vrouw: “Ja, dat zegt-ie altijd. Maar hij zegt ook altijd dat-ie piloot had willen worden.” Henk: “Daar hoefde je vroeger thuis niet mee aan te komen, piloot. Er moest gevaren worden. Ik ben hartstikke trots op mijn kotter. Ik heb de prachtigste kotter van de hele Katwijkse vloot. En dan drie jongens en straks hopelijk een kleinzoon aan boord. We hebben een mooi beroep! Ik ben best hartstikke gelukkig.”

Henk Messemaker (1941) straalt uit: ik ben geslaagd in het leven. Net zoals het interieur van zijn woonkamer dat uitstraalt. Ruime fauteuils en banken, veel glas en glimmend wit en goud. De nieuwste technische snufjes op hifien televisiegebied. Zijn vrouw Annie (1940) zit op de bank. Ze is uitzonderlijk slank en aantrekkelijk en lijkt eerder op een goed geconserveerde Parisienne dan op een Katwijkse vissersvrouw. Pas zodra Annie begint te vertellen over haar leven met Henk verraden haar accent en woordkeuze haar afkomst. We hebben twee gesprekken met de Messemakers in hun woning aan de Drieplassenweg, het eerste in de zomer van 2005 en een tweede in het voorjaar van 2007.

“We hebben elkaar ontmoet bij het stoomgemaal, hier in Katwijk”, vertelt Annie. “De Voorstraat was eigenlijk dé huwelijksmarkt. Maar wij wandelden toevallig dáár, ik met een vriendin en hij met een vriend.” Henk: “Ik dacht, dat lijkt me wel wat, maar ik dacht dat ze een Noordwijkse was en ik vroeg aan mijn maat, ken jij dat grietje? Ik voer toen op de grootste logger van die tijd en stuurde vanuit Frankrijk een kaartje, terwijl ik haar huisnummer niet wist. Ik gokte op nummer 24, maar het was 22.”

Annie: “Ik wist niet van wie het was, dat kaartje. Henk Mes stond erop, maar ik kende hem echt niet. Hoe ziet-ie eruit, vroeg ik aan mijn vriendin, o, is dat die gozer die steeds zo naar me loopt te knipogen? – en toen wist ik wie het was. Hij was zo verlegen, hoepla, dan wasie weer weg. Dat was in oktober; in december hadden we zo’n beetje verkering en na drie jaar waren we getrouwd.” “Dat was alleen maar sparen”, herinnert Henk zich die tijd. “Mijn moeder spaarde voor mij; ik kreeg zakgeld, tien gulden kreeg je toen als jongen, soms een rijksdaalder meer.” Van zijn zakgeld wist Henk toch nog te sparen, vertelt Annie. “Ik was achttien en toen kreeg ik van hem een gouden ring van vijfentachtig gulden, uit Leiden, dat was heel veel geld. Het was mijn eerste ringetje.”

“Ik ken nog wel een andere anekdote uit die tijd, als het mag van jou.” Annie kijkt naar haar man. “We hadden verkering met mekander. En toen op een maandag vroeg mijn moeder: Meid, hoe is het, je moet toch niet bevallen? Je werd vroeger wel in de gaten gehouden, hoor, of je ongesteld werd of niet. Dat kun je je nu niet meer voorstellen.” Annie vertelt hoe in die tijd de maandverbanden van stof gewassen moesten worden en dan aan de lijn hingen om te drogen. Als er een tijdje geen maandverbanden in de was zaten, wisten moeders wel hoe laat het was. “Nou, kan het dan?, vroeg mijn moeder. En ik zei: Ja, het kan wel. En het was ook zo.”

Wie denkt dat het in die jaren een uitzondering was dat een meisje en een jongen móesten trouwen, of dat zoiets een schande was, heeft het mis. “Nee hoor,” m-eent Annie, “zijn ouders en mijn ouders moesten ook allebei trouwen.” Een probleem ontstond alleen wanneer het meisje zwanger was van een jongen die geen geld bleek te hebben. Bij de ouders van Henk had dat bijvoorbeeld een rol gespeeld. Henk: “Het ging meestal om de centjes. Als ze hoorden dat je genoeg centen had, dan lulden ze er niet meer over. Dan was er geen probleem. Mijn moeder was de dochter van een schipper, ze woonde op de Boulevard. Haar vader bezat twee huizen in Katwijk – dat was een man van aanzien. Mijn moeder had verkering met mijn vader, toen waren ze zestien, zeventien jaar. Maar mijn vader was de zoon van een weduwvrouw die op het wantveld zat te boeten. Op een gegeven moment moesten ze trouwen, maar er was géén bruiloft. Mijn moeder mocht niet met mijn vader trouwen. Dat hou je niet voor mogelijk. Het is daarna allemaal goed gekomen; door zijn capaciteiten als visser is mijn vader opgeklommen in de sociale rangorde.”

In 1961 trouwden Annie en Henk Messemaker. Ondanks de huizenschaarste die veel van hun leeftijdgenoten er in die tijd toe dwong om tijdelijk bij hun ouders, schoonouders of in een zomerhuisje te gaan wonen, konden de Messemakers meteen een eigen huis kopen. De moeder van Henk had veel voor hem gespaard: op zijn spaarboekje stond een fors bedrag.

Zoals dat in die tijd ging, regelden de twee moeders dat er getrouwd zou worden. “Ik wist zelf nog van niks”, zegt Henk. “Ik viste bij Piet Varkevisser, een imposante man, dat was echt een hereschipper, van zo’n groot schip. Als je daar mee varen kon, dan was je de held van het dorp, liep je naast je schoenen eigenlijk. Ik riep mijn vader op om een praatje te maken via Scheveningen Radio en ik vroeg: Hoe is het thuis, alles wel? En mijn vader zei tegen me: Als je straks thuis komt, hoef je je eigen niet ongerust te maken. Ik wist helemaal niet wat-ie bedoelde, ik wist van niks. Dus ik kwam vrijdags thuis en mijn moeder zei: Je moet trouwen. Nou ja, mijn moeder huilen; ik was de jongste thuis, dus ze wilde me niet kwijt. Ik me opknappen en wassen en naar haar moeder toe.” Annie knikt. “Ja, want je ging vroeger niet zelf naar je vriendje toe – al was-ie bij wijze van spreken zeven weken weg geweest. Nee, je bleef wachten totdat hij bij jou thuis kwam.” Henk vervolgt: ”Annie was nog aan het werk, dus ik ging naar haar moeder toe en die zei meteen: Hier kunnen jullie niet wonen. En daarna ging ik Annie van de tram halen, en ik zei: We gaan trouwen. Klaar. Zo is het gegaan...”

Ze kochten een huis aan de Julianalaan en kregen daar in juli 1961 hun eerste kind, een te vroeg geboren meisje dat maar een dag heeft geleefd. Annie: “In mei 1963 werd onze Henk geboren en Jaap is van augustus 1964. We hebben na de geboorte van Jaap tien jaar gewacht met kinderen krijgen. Ik was 34 toen onze dochter Annette kwam. En toen ik 41 was, kwam er nog één, onze Willem. Ik laat maar in het midden of die gepland was.”

Hoewel Annie eraan gewend was dat de mannen altijd van huis waren – haar vader had zelf na de oorlog op de grote vaart gezeten en was geregeld een half jaar van huis – kon ze toch niet tegen het alleen zijn. “Als Henk naar zee was, liep ik meteen naar mijn moeder. Wij woonden op de Julianalaan en dat was zo’n eind weg – je had geen auto, geen brommer, geen fiets; ik voelde me helemaal verloren daar, dus dan ging ik logeren bij mijn moeder. Ik had voor coupeuse geleerd en was de hele dag aan het naaien voor familieleden. Mijn moeder deed het huishouden, keek naar de kinderen, je weet wel, het wassen en plassen.”

Terwijl Annie vroeger nooit precies wist wanneer haar man terugkwam van zee en dus weleens onbedoeld bij haar moeder sliep op de dag van Henks thuiskomst, maken de moderne communicatiemiddelen het tegenwoordig een stuk eenvoudiger. “Nu weet ik het altijd precies. Ik kan via de satelliet bellen, ik heb zelfs nog met mijn oude lijf geleerd met de computer te werken.” Op de opmerking van Henk dat hij meestal ’s ochtends belt om haar goedemorgen te wensen, zegt ze: “Niet altijd, hoor, maar dan stuur ik ’s avonds een mailtje – dan schrijf ik: is de verkering uit?”

De Messemakers vormen een hecht familiebedrijf dat voortbouwt op hetgeen Henks vader en later ook zijn moeder hebben opgebouwd. Zijn vader werkte tot 1961 bij rederij Parlevliet en begon daarna voor zichzelf. Hij kocht zijn eerste kotter en richtte in 1962 de rederij Messemaker BV op. Henk voer vijfentwintig jaar als schipper voor deze rederij. Na het overlijden van zijn vader werd zijn moeder eigenares van de rederij en maakte het bedrijf met ijzeren hand groot. Na haar overlijden bleek uit haar testament dat ze graag wilde dat een van de kinderen het overnam. Henk vervulde die wens – op zijn leeftijd, tweeënzestig, een hele onderneming. Hij moest zijn broers en zuster uitkopen. “Ik ben de alleroudste schipper van het hele Nederlandse volk. Echt waar. Ik ben mijn vader en moeder hartstikke dankbaar. Ze hebben zich veel moeten ontzeggen. Doordat zij toen voor zichzelf begonnen zijn, heb ik nu een eigen bedrijf. En als mijn vader bij een reder was blijven varen, dan had ik nu helemaal niet meer gevaren, denk ik. Ik ben wel op een ongelukkig moment eigenaar geworden. De olie is hartstikke duur nou. Maar ik ben optimistisch van aard – ik stap snel over moeilijkheden heen. De jongens ook, we zitten nooit lang ergens over te zeuren.”

Naast Henk varen zijn drie zoons, een neef en een andere Katwijker mee op de kotter. Plus een paar Polen, die via een speciaal uitzendbureau worden ingehuurd. “Mijn jongens zitten al helemaal in het bedrijf. Als ik zeg, ik ga volgende week niet mee, dan kan dat. Ik blijf weleens een reisje thuis. Ik hoef niet per se meer aan boord te zijn. De een kan schipper wezen, de ander is machinist en de jongste is kok en inkoper. Ze verdienen alle drie evenveel. Dat was bij ons thuis ook al zo. We hebben altijd hetzelfde verdiend. Niet dat we het slecht hadden, we hadden het hartstikke goed.”

“Ik hoef echt niet meer mee, maar elk mannetje is meegenomen en ik moet zeggen: ik heb toch best nog mijn kennis over de Noordzee. Aan boord doe ik het tegenwoordig wel een beetje rustiger aan. Normaal houdt steeds om de beurt iemand de wacht, maar dat doe ik zelf niet meer – dat doen mijn zoons nu. Ik heb een parttime baan eigenlijk. Ik ga rustig naar mijn kooi toe en dan kijk ik televisie. Als er een programma is dat mijn vrouw graag wil zien, dan bel ik haar: Luister, op RTL5 is dat en dat programma. Het is niet meer te vergelijken met vroeger.”

Ook de vrouwelijke familieleden hebben een, weliswaar informele, taak in het familiebedrijf. De schoondochters maken het schip schoon. Annie doet onderdelen van de financiële administratie. “Ja, ik maak de rekeningen open. En dan doe ik ze in de map Ongecontroleerde Rekeningen. Mijn man kijkt ze na en dan gaan ze in de map Gecontroleerde Rekeningen. Dan betaalt mijn schoonzoon ze via de computer en later doe ik de bankafschriften weer in een map. Ik heb eigenlijk een makkelijk baantje. Ik doe ook de voorbereiding van de betaling van de bemanning. Ik schrijf op: zo lang gevaren, die en die dagen, en dat breng ik naar de boekhouder. Die rekent het salaris uit en stuurt alles terug en dan kan ik iedereen betalen. In de tijd van mijn schoonmoeder ging die echt geld halen bij de bank. Dat deed ze in zo’n zakje en als je niet thuis was, gooide ze het in een envelopje door de brievenbus.”

De week voorafgaand aan ons eerste gesprek met Henk en Annie is er iets vervelends voorgevallen. Henk vist in de territoriale wateren van Noorwegen en is, naar eigen zeggen vanwege een administratieve futiliteit, opgepakt door de politie. Henk: “Ja, dat heeft me een hoop geld gekost. Kijk, vroeger mocht je overal vissen. Er waren geen regels – je mocht alles binnenbrengen, je mocht haring vissen, je mocht tong vissen, je mocht schol vissen, je mocht alles. Maar vanaf de jaren zeventig kreeg je die quota. De één kreeg haring toebedeeld en wij konden kiezen tussen kabeljauw of tong en schol. Wij hebben toen voor tong en schol gekozen, goed dat we dat gedaan hebben, want die kabeljauw is gewoon verdwenen.”

“Op een gegeven moment kregen we een briefje thuis, in 1970 was dat. Met quota voor tong en schol. Kregen we van de regering. Maar laten we eerlijk wezen, dat was zo veel dat niemand naar dat briefje keek. We verkochten wit, we verkochten grijs, we verkochten zwart, we deden alles. We vaarden maar raak, de ene na de andere nieuwe kotter kwam in de vaart. Die quota hadden we gekregen op basis van de situatie van tien jaar terug. Ze hadden gekeken naar wat we tien jaar eerder gevangen hadden en aan de hand daarvan kregen alle Nederlandse eigenaars hun eigen quotums toebedeeld. En elk jaar is dat een beetje strenger geworden. Het ene jaar mochten we dit niet, het andere jaar mochten we dat niet. Ieder jaar werd er een beetje afgehaald. Die biologen werken samen met elkander, met Engeland, Frankrijk, Duitsland enzovoorts. Die hebben gezegd: Luister, de visstand wordt minder, de kabeljauw, de schol, de tong en je krijgt dus minder quota.”

“En ook het water is verdeeld. Zodoende heeft Noorwegen nu tweehonderd mijl economische zone. Vroeger ging je de Noord over, dan kon je overal vissen. Als ik nu naar het noorden vaar en in de buurt van de economische zone kom, moet ik me melden: waar ik ga beginnen, hoeveel vis ik aan boord heb. Ik mag er wel vissen, maar ik moet wel eerst een vergunning aanvragen. Als we er zijn, dan worden we constant gecontroleerd. Dat gaat per kilo vis, dat kun je niet geloven. Ik moet dan elke trek invullen: ik heb zoveel schol, ik heb zoveel kabeljauw, ik heb zoveel tarbot. Dat moet je allemaal invullen en na zeven dagen moet je een vangstrapport inleveren. Dat is vrij streng, heel erg streng kun je wel zeggen. Dat komt, Noorwegen zit niet bij de EU. Ze willen liever dat je nooit komt dan dat je een dag komt. Ze maken het je dus zo moeilijk mogelijk.”

“Ik ben nu opgebracht voor echt zo weinig. Ik had twee getallen niet bij elkaar opgeteld. Nu heb ik dus een bekeuring van 24.000 euro gehad. Ikzelf 20.000 euro en mijn zoon 4000. Dat zijn gewoon pesterijen. Zaterdagavond ben ik om negen uur in Egersund aangekomen, en daar werd ik gelijk gearresteerd. En zondagochtend ben ik om tien uur naar het politiebureau gebracht, daar hebben ze ons tot ’s middags vier uur verhoord. Zúlke lijsten ingevuld. Wat ik verdiende, wat ik in huis had, de hypotheek die ik op het schip heb, bij wie mijn schip verzekerd is. Met een Hollandse tolk erbij. Om vier uur komt er een politiefunctionaris: 24.000 euro moet ik cash betalen. Maar waar haal ik op zondagmiddag zoveel geld vandaan? Een goeie kennis heeft uiteindelijk borg voor me gestaan. Zondagavond om tien uur voer ik de haven weer uit – twee visdagen en duizenden euro’s kwijt. Dat is rot.”

“Ik word elk jaar wel een keer opgebracht in de Noorse zone. Ik ben ongeveer de enige Hollander die nog in die zone vist. De meesten hebben de stuipen van die Noren en ze vinden het te ver stomen. Maar als je hier dichtbij blijft, dan zitten er veel te veel schepen op een te kleine plek. Dus wij gaan naar de Noord. Ik heb daar wel dertien soorten vis om op te vissen. Dertig procent van mijn besomming is niet-gequoteerde vis.”

“Bij ons is het wel extreem. Wij varen hard – het is echt keihard werken. Maar ik moet gewoon besommen. Veel mensen willen het weekend thuis zijn of eens in de tien dagen. Wij zijn twee of drie weken weg, want we lossen een paar keer in Denemarken en dan gaan we weer terug. Ik ga dus ver over mijn zeedagen heen. Die dagen gaan ook per Biesheuvelgroep en worden over de leden verdeeld. In mijn groep, van de Vissersbond, zitten maar een paar kotters en die sponsoren mij met zeedagen.”

“Ik hoop dat we het in de toekomst wat rustiger aan kunnen gaan doen, alhoewel die jongens het eigenlijk prima vinden zo. Maar we moeten wel; de regering haalt er telkens quotum vanaf. Je kunt het bijna niet bijhouden, dan weer tien procent schol eraf en dan tien procent tong. Met je quotum moet je rond zien te komen. Je moet goed kunnen in schatten wanneer je de beste prijs kunt krijgen. Vorig jaar heb ik 40.000 kilo scholquotum gehuurd, omdat ik tekortkwam. Toen moest ik tachtig cent per kilo betalen voor de schol en twee euro vijftig voor de tong. Nu heb ik veertig cent per kilo betaald. Dus de schol die ik nu ga vangen, daar heb ik al dik voor moeten betalen. Iedere schipper is aangesloten bij een Biesheuvelgroep. Als er een andere eigenaar dan wat scholquotum overheeft, dan laat hij dat weten; dan komt er een faxje binnen. Ik koop dan bijvoorbeeld 60.000 kilo schol en dat wordt dan op mijn quotum bijgeschreven. Als je elke reis moet tobben om uit te komen met je vis… Ik koop trouwens liever dan ik huur, ik ben nooit bang geweest voor een hypotheek. Ik moet gewoon besommen. Dan koop ik liever quotum erbij, ook voor volgend jaar.”

De overheid stimuleert al een aantal jaren dat kottereigenaren hun schip uit de visserij halen, als een van de maatregelen om de overbevissing tegen te gaan. In 2005 werd 38 miljoen euro uitgetrokken voor sanering van de kottervisserij. Eind 2007 volgde een tweede saneringsronde, waarbij drieëntwintig grote bokkers uit de vaart werden genomen. Voor schipper-eigenaren die er toch al mee wilden stoppen, kan zo’n saneringsronde een aantrekkelijke optie zijn. Annie: “Wij hebben kennissen in Urk, die man heeft zijn schip verkocht, maar wel het quotum gehouden. Die hebben een mooie bungalow laten bouwen en hebben nu een rijk leven.” Henk voegt eraantoe: “Als ik mijn hele quotum zou verhuren, dan zouden we ook lekker kunnen leven. Maar dat gaat niet. Dan kan ik niet meer varen en hebben de jongens geen werk meer. Een schip aan de kant is niks, dus dat doen we niet. Ach, die quotering is uiteindelijk een goede zaak. Als we niet aan banden gelegd worden, dan vissen we alles kapot. Ja, ik ben er hartstikke blij mee. Ten eerste hebben we geen concurrentie, want geen hond begint er meer aan. Wie begint er nou nog met de visserij? Ik heb 270.000 kilo schol en 70.000 kilo tong, dat is vrij veel voor Katwijkse begrippen. En nu is er weer 38 miljoen beschikbaar voor sanering van de vloot en dan komen er natuurlijk ook weer quotums vrij. Die quotering heeft ons financieel rijk gemaakt. Ik vind het een prima zaak.”

We ontmoeten Annie voor een laatste gesprek in de zomer van 2009. Er is veel veranderd in hun leven. En dat geldt niet alleen voor hun interieur dat nu is ingericht met modern zwart meubilair uit Italië. Begin 2009 is Henk ernstig ziek geworden. Veteranenziekte, nota bene opgelopen in zijn eigen huis. Hij is noodgedwongen gestopt met de visserij. Oudste zoon Henk is nu de schipper aan boord van de kotter. Jaap, de tweede, houdt zich bezig met de machines en apparatuur aan boord en Willem, de jongste, is de stuurman. Een paar maanden nadat Henk ziek is geworden, is zijn kleinzoon Henk – de oudste zoon van Jaap en Heleen – aan boord gekomen om een jaar stage te varen voor de Visserijschool. De traditie wordt voortgezet.

[info] Naar een duurzamere visserij

Het stimuleren van duurzame visserij staat hoog op de beleidsagenda van het ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit (LNV). Het ministerie installeerde in 2006 de Task Force Duurzame Visserij om een economisch en ecologisch duurzaam perspectief voor de Noordzeekottervloot te creëren. Veel Nederlandse initiatieven om duurzaamheid te bevorderen worden (mede)gefinancierd vanuit het Europese Visserijfonds. Voor de periode 2007-2013 is een budget van 44,6 miljoen euro beschikbaar voor één saneringsronde en investeringen in duurzamere visserijtechnieken. Het gaat hierbij om technieken die bodemberoering, ongewenste bijvangsten en brandstofverbruik moeten beperken. Opvallend genoeg vertaalden de vissers het begrip duurzaamheid zelf lange tijd vooral in termen van behoud van werkgelegenheid en energiebesparing. Duurzame visserij betekende voor hen vooral een hoog rendement met een zo laag mogelijk verbruik van brandstof en zo weinig mogelijk vermogen.

In toenemende mate raken vissers tegenwoordig echter geïnteresseerd in alternatieve, nieuwe vangsttechnieken, zoals de elektrische boomkor of een terugkeer naar de staand want-techniek (zoals de vleetvisserij van vroeger). Zaten ze een paar jaar geleden nog niet te wachten op duurzaamheidsexperimenten, anno 2009 begint het enthousiasme te komen. “Eindelijk wordt begrepen dat het anders moet”, zei Johan Nooitgedagt, voorzitter van de Nederlandse Vissersbond, in Trouw (22 juni 2009). Momenteel worden er met steun van het ministerie van LNV dertig innovatieprojecten uitgevoerd. Het gaat onder andere om experimenten met de pulskor, hydrorig, sumwing en outrig. De pulskor is een boomkor voorzien van elektroden die stroomimpulsen afgeven zodat vissen als tong en schol loskomen van de zeebodem. Bij de traditionele boomkor gebeurt dat met kettingen die de bodem omwoelen. De hydrorig maakt gebruik van waterverplaatsing (via een soort spoilers) in plaats van kettingen om de vis op te schrikken. De sumwing is een soort vliegtuigvleugel die vlak boven de zeebodem zweeft en het visnet openhoudt. Bij de outrig tenslotte wordt het net niet opengehouden door een boom of soortgelijk langwerpig voorwerp, maar door ouderwetse borden. ‘Bokken met borden’ noemen de vissers dat. De nieuwe technieken moeten brandstof besparen, de zeebodem zo veel mogelijk intact laten en bijvangst voorkomen.

Een groot probleem is wel dat de visserijsector lijdt onder de economische crisis en dat de schipper-eigenaren weinig speelruimte hebben om te experimenteren. Nooitgedagt: “Vissers kunnen zich de luxe niet veroorloven om er een weekje op uit te gaan met een nieuw net. Ze kunnen die besomming niet missen.”

[info] Duurzame vis loont

De consument van tegenwoordig eist duurzaam gevangen vis, en supermarkten en viswinkels moeten aan die wens tegemoet komen. Maar hoe toon je als visser aan dat je op milieuvriendelijke wijze vist? Daarvoor zijn verschillende certificaten en keurmerken in het leven geroepen. Het belangrijkste is het MSC-keurmerk, dat uitgegeven wordt door de Marine Stewardship Council en met hulp van het Wereld Natuur Fonds is ontwikkeld. Een paar jaar geleden kregen Nederlandse haringvissers als eerste in Europa dit certificaat. Inmiddels heeft ook de Pelagic Freezer-Trawler Association – een consortium van de vier grote Nederlandse trawlerbedrijven – het MSC-certificaat voor makreel ontvangen, zodat alle door Nederlandse trawlers aangelande makreel inmiddels duurzaam is. Sinds kort bestaat er ook het Certificaat Verantwoordelijk Vissen van het Productschap Vis. Het geeft vishandelaren de zekerheid dat de vis op verantwoorde wijze is gevangen en verwerkt, zodat zij hun eigen kritische afnemers – supermarkten en visdetaillisten – de nodige bewijzen kunnen leveren. De KW 45 van de familie Messemaker is de tweede Nederlandse kotter die dit certificaat kreeg uitgereikt, in juli 2009. Meer dan twintig kotters doorliepen op dat moment de beoordelingsprocedure. Bij die procedure wordt met uitgebreide checklists nagekeken of de bedrijfsvoering wel veilig en hygiënisch is en voldoet aan alle wettelijke eisen.

[thema] Moderne trawlers

De Nederlandse vissersvloot bestaat vandaag de dag voornamelijk uit kotters en trawlers. De naam van dit laatste scheepstype komt van het Engels to trawl, wat slepen betekent. Katwijkse vissers noemen de trawler ook wel een treiler of trolder. Trawlers vissen met een trechtervormig sleepnet op vissoorten als haring, makreel, horsmakreel, blauwe wijting, sardien en sardinella (een haringachtige). Veel van die vissoorten worden in Nederland niet gegeten; ze worden louter voor de internationale markt gevangen. Trawlers bedrijven pelagische visserij. Het bijzondere van deze vangstmethode is dat het net niet stil in het water hangt, zoals bij de vleetvisserij, en ook niet over de zeebodem schraapt, zoals bij de boomkorvisserij, maar door het varende schip zwevend in het zeewater wordt voortgetrokken. Het net wordt opengehouden door twee stalen visborden.

Tot de jaren zeventig visten Nederlandse trawlers nog voornamelijk op haring in de Noordzee. De haringstop op de Noordzee tussen 1977 en 1983 noopte de rederijen om uit te zien naar nieuwe vangstgronden. Die vonden ze in de noordoostelijke Atlantische Oceaan – in de buurt van Ierland en Schotland – het Kanaal en de Golf van Biskaje. Tegenwoordig vissen trawlers nog verder van huis: van West-Afrika (Marokko en Mauritanië) tot Zuid-Amerika (Peru en Chili). Voor de vissoorten die ze in de nieuwe vangstgebieden aantroffen, zochten de reders nieuwe afzetmarkten zoals Japan, waar de bevolking graag gezouten en gedroogde horsmakreel bij het ontbijt eet.

Diepgevroren vis

Bij de moderne trawlers, die meestal tussen de 80 en 145 meter lang zijn, worden zeer grote sleepnetten gebruikt, die kunnen worden ingesteld op een van tevoren ingestelde hoogte boven de zeebodem. Zodra de vangst op het achterdek aan boord is gehaald, wordt de vis machinaal gesorteerd en meteen ingevroren. Doordat de vriestrawlers grote diepvriesinstallaties aan boord hebben, kunnen ze weken achtereen op zee blijven. Kleinere trawlers, die op de Noordzee vissen of in de buurt van Ierland en Groot-Brittannië, komen na een reis van drie tot vier weken terug in de haven van IJmuiden of Scheveningen. Grote trawlers komt niet langer na elke reis terug in een Nederlandse haven, maar blijven vele maanden op zee. De gevangen en diepgevroren vis wordt meestal op volle zee overgeladen op vrachtboten, die verder zorg dragen voor transport naar de handel.

Voor de bemanning van dit soort schepen heeft deze gang van zaken als consequentie dat het aankomen en vertrekken in IJmuiden of Scheveningen tot het verleden behoort. Met een auto, busje of taxi vertrekken de mannen tegenwoordig naar Schiphol, waar ze op het vliegtuig stappen naar Ierland, de Canarische Eilanden of de Afrikaanse westkust. Op hun bestemming aangekomen, moeten ze vaak nog overstappen of op een andere manier doorreizen naar de voor hun schip dichtstbijzijnde haven, waar ze met een boot worden opgehaald. Wanneer na een reis van tussen de drie en zes weken het schip naar een haven vaart om de vangst te lossen, bestaat er voor de bemanning de gelegenheid om het schip te verlaten en terug te keren naar huis.

Rederijen

In Nederland zijn vier grote trawlerrederijen actief, die verenigd zijn in de Pelagic Freezer-Trawler Association (PFA). Met zijn vijftien vriestrawlers is Parlevliet & Van der Plas, het enige Katwijkse bedrijf, de grootste. Opgericht in 1949, zorgt ‘PP’ al zestig jaar voor werkgelegenheid in Katwijk, in de visvangst en ook in de verwerking en de handel. Het bedrijf is begonnen als opkoper van haring voor de Nederlandse markt. Eind jaren vijftig werd de rederij opgericht; de eerste vriestrawler kwam in 1967 in de vaart. De andere drie bedrijven zijn Cornelis Vrolijk’s Visserijmaatschappij BV, een van oorsprong Schevenings bedrijf dat sinds 1951 vanuit IJmuiden opereert; en de Scheveningse bedrijven Jaczon BV en W. van der Zwan & Zn. BV.

[verhaal] Martin en Leonie van Duijn: “Als hij thuis is, is het net vakantie”

ZE WONEN IN EEN MODERN INGERICHTE eengezinswoning in de wijk Rijnsoever, vlak bij het strand. Leonie van Duijn-Haasnoot (1972), haar man Martin (1969) en hun drie kinderen: Lars (1995) en de tweeling Bente en Julia (1998). Tot 2007 werkte Martin als machinist op de SCH 302 van Van der Zwan, een grote Scheveningse rederij. In het begin van dat jaar vloog het schip in brand terwijl het voor moderniseringswerkzaamheden in de binnenhaven van Velzen Noord lag. Brug, accommodatie en ruimen brandden volledig uit en het schip was voorlopig onklaar. Martin vaart sindsdien op de Alida (SCH 6) van dezelfde rederij. Wij hadden twee gesprekken, in januari 2005 en in juni 2007. Voor en ná de brand.

Toen ze verkering kregen, waren Martin en Leonie nog piepjong: zeventien en vijftien. “Ik heb hem in september leren kennen, in de Casa Cara-discotheek. Hij zat toen op de Zeevaartschool in Den Helder. Ik was twintig toen ik trouwde. Erg jong, vind ik nu ook, maar ik heb er nooit spijt van gehad. Weet je wat het is, we woonden allebei nog bij onze ouders. Als hij thuiskwam van zee, dan was ik de hele dag aan het werk, soms moest ik nog overwerken. Dus dan zag je elkaar in totaal maar een paar uurtjes. En dat was je na een paar jaar zo zat, dat je zo snel mogelijk wilde trouwen. We hebben hard gespaard en konden snel een huis kopen. Ik wilde niet meteen kinderen, daar hebben we drie jaar mee gewacht.”

“Het was toen nog zo, als je na je trouwen bleef werken als vrouw dan ging een heel groot deel naar de belasting, dus ik ben na mijn huwelijk gestopt. Ik werkte in verpleeghuis Overduin, in de keuken als keukenassistent, dat was heel leuk. In het begin werkte ik halve dagen en één hele dag, en later alleen maar hele dagen. In het weekend moest je ook werken. Maar als Mart thuis was, dan kon ik ruilen met iemand. In die tijd was hij niet zo’n lange periode vrij als nu. Na mijn trouwen wou ik wel blijven als oproepkracht of zo, maar ja, dat deden ze niet. Ik had het heel lang willen blijven doen, ik vond het echt leuk. In het begin was het alleen maar schoonmaken, maar later mocht ik ook de diëten doen. Ik wil ooit wel weer gaan werken, maar ik heb alleen huishoudschool. Ik heb er nu wel spijt van dat ik geen vervolgopleiding heb gedaan. Zonder diploma’s heb je eigenlijk niks. Als de meiden groter zijn wil ik een opleiding gaan doen.”

Martin heeft vijf jaar op de Katwijkse Visserijschool gezeten en heeft daarna een jaar Zeevaartschool in Den Helder gedaan. “Ik zat op het internaat, dus ik zag Leonie in die tijd niet vaak. Toen ik achttien was, ging ik naar zee. Eerst heb ik me opgewerkt tot eerste machinist en een paar jaar geleden heb ik mijn Marof-papieren gehaald. Dat was een pittige cursus. Ze hebben die opleiding, die normaal twee jaar duurt, in twaalf weken gepropt, dus drie maanden fulltime naar school in IJmuiden, en daarna nog zes weken aan boord verder leren.”

“Ik wist al sinds de eerste klas van de lagere school dat ik naar zee wilde. Ja, wat is dat voor gevoel? Vrij zijn, denk ik. Ik was zeven jaar toen ik voor het eerst met mijn vader mee mocht. Dat was normaal in die tijd, zo’n klein kind aan boord. Ikzelf vind, hoe groter het schip, des te interessanter het werk. Ik ben gek op techniek en computers. Je moet het wel voortdurend bijhouden, want het verandert allemaal razendsnel.”

Januari 2005. Martin vaart nog op de SCH 302, de Willem van der Zwan. “Mijn schip ligt voor de kust van Afrika, bij Mauritanië of soms bij Senegal, in de buurt van de twaalfmijls zone. De Nederlandse overheid heeft een licentieovereenkomst gesloten met de Mauretanen. Het is heel prijzig om daar te vissen; de reders moeten er fors voor betalen. In ruil voor de licentie doet Nederland aan ontwikkelingshulp in Mauritanië.” De reis van Katwijk naar Martins schip is lang. Eerst naar Parijs en dan vliegen met Air France naar Nouakchott, de hoofdstad van Mauritanië. Daarna overstappen op een klein, gammel vliegtuigje, vliegen naar een kustplaats en tot slot met een lokale boot naar de trawler.

Martin: “Mijn dagelijks leven aan boord? Ik werk acht uur op, acht uur af, maar soms is het wel meer. Daarna ga ik douchen, soms sporten, muziek luisteren of een boekje lezen. Ik ben niet zo’n televisiemens. In de messroom mogen we absoluut niet met werkkleding komen; dat is strikt verboden. Ik ga overdag soms een uurtje of anderhalf op het dek in de zon zitten. Lekker! Het is allemaal niet te vergelijken met vroeger. We hebben tijdschriften en dvd’s, er is tv, e-mail, je hebt je muziekinstallatie. Als machinist heb je een mooie grote hut, met een bureau, een tweepersoonsbed, airconditioning, een zitbank. En natuurlijk een eigen douche en toilet. Mijn neef is schipper op een kotter. Die heeft ook wel luxe, maar ze werken daar zo hard dat ze niet eens tijd hebben om te douchen.”

Anno 2005 is de bemanning op de SCH 302 zeer divers. De schipper, machinisten, stuurlieden en de kok zijn Nederlanders, de meesten afkomstig uit Katwijk aan Zee. De rest van de bemanning bestaat vooral uit Russen, omdat die goedkoper zijn dan Nederlandse matrozen. “In totaal zijn we met zo’n vijftig man. Die Russen zijn zes maanden aan boord en mogen daarna drie maanden naar huis. Ze verdienen naar onze maatstaven niet veel, maar veel meer dan op de Russische vissersschepen. De meesten komen uit Kaliningrad. We proberen wel contact met ze te maken, maar dat is moeilijk. Die mensen lijken wel platgeslagen, emotieloos. Ze zijn niet te doorgronden. Een elektricien had een vrouw thuis die achteneenhalve maand zwanger was, maar hij durfde niet te vragen of hij met verlof mocht voor de geboorte, zo bang was-ie om zijn baantje te verliezen. Toen ik erachter kwam heb ik hem naar huis gestuurd. Vroeger hadden we Esten en Letten aan boord, dat waren toch meer Europeanen. Die begreep je beter. Maar helaas zijn ze te duur geworden toen hun landen bij de Europese Unie zijn gekomen. Ze moeten nu volgens EU-regels betaald krijgen. We hebben ook wel Mauretanen aan boord, dat is leuk, echt supergasten. Die zijn ook maanden aan boord.”

“In de begintijd, 1987-’88, was het nog heel anders aan boord, gezelliger. Nu trekken de Russen erg naar elkaar toe, logisch natuurlijk, maar daardoor leer je ze niet echt kennen. In de mess is er officieel geen onderscheid tussen officieren en matrozen, maar je ziet toch snel aparte groepjes ontstaan. Daar hou ik niet zo van, maar ja. Met zoveel culturen en nationaliteiten aan boord gebeurt er natuurlijk ook weleens wat. Een paar jaar geleden hadden we een Russische kok. Die is ontslagen omdat hij weigerde rekening te houden met de Mauretanen. Die zijn meestal moslim, maar die kok vond dat hij best varkensvlees kon ‘verkopen’ als rundvlees. Dat kan natuurlijk niet. De Russen eten veel vlees en zijn niet van die prakkers. Je moet meegaand zijn en van buitenlands eten leren houden, anders houd je het niet vol. Sommige gasten eten alleen Hollands. Ze vonden alles wat die Rus klaarmaakte vies en schepten overal mayonaise bij.”

“Op dit schip gaat iedereen heel volwassen met drank om. De Russen mogen niet drinken, dat staat in hun contract, de Mauretanen zijn moslims en drinken ook niet, maar ook de Hollanders gedragen zich goed. Er is wel een bar aan boord, maar die is meestal leeg. Alleen als iemand zijn vrouw jarig is of hijzelf, drinken we weleens een biertje. Er wordt vooral water gedronken. Er gaan zo’n 3000 flessen Evian op een pallet en er staan meestal zo’n drie of vier van die pallets klaar. Dat heeft natuurlijk ook met de warmte te maken.”

Het systeem waarin Martin werkt – zes weken op, zes weken af – heeft voordelen en nadelen, vindt Leonie. “Toen Martin net begon met varen, was hij twee tot drie weken weg van huis. Dat vond ik prima. Maar een paar jaar later was het al vijf weken, dat was effe minder. Ik vind zes weken nu ook net te lang, dan mis ik hem echt. Het is soms jammer dat je alleen naar een bruiloft moet. En af en toe ben ik ’s nachts bang, ik slaap nu eenmaal rustiger als hij thuis is. Maar meestal vind ik het niet vervelend om alleen thuis te zitten.” Wat zijn dan de voordelen van het zogeheten systeem varen? “Hij is bij elkaar eigenlijk een half jaar weg en een half jaar thuis. Wanneer ik lang met de kinderen alleen ben geweest, vind ik het heerlijk als hij er weer is en dat híj af en toe kookt of de boodschappen doet.”

“Die goede regeling van drie of zes weken op en drie of zes weken af geldt alleen voor de officieren”, legt Martin uit. “Technisch personeel was schaars dus de machinisten hebben dit indertijd voor elkaar gekregen. Ik vind ook dat dat moet kunnen; het is zwaar werk. Voor de kust van Mauritanië is het altijd heet, we werken minimaal zestien uur per etmaal en dat zeven dagen in de week. Daar mag wel wat tegenover staan. De matrozen zijn zes weken aan boord en mogen dan drie weken naar huis. Officieel is het zo dat je volgens de cao per gewerkte week een dag aan de wal krijgt, dus zes weken werken, een week thuis. Maar op ons schip is dat dus anders.”

De SCH 302 is met een lengte van zo’n honderdvijfenveertig meter veel te groot voor een West-Afrikaanse haven. Het schip blijft daarom voortdurend op zee. “We lossen de vis op een coaster en die brengt de lading aan land. Er kan onvoorstelbaar veel vis opgeslagen worden aan boord: zo’n zeven miljoen kilo.” Het is wel ongezellig dat Martins schip nooit meer naar Nederland komt, vindt Leonie. “Vroeger was het ophalen in IJmuiden hartstikke leuk. Je zag dan in de verte een klein stipje aankomen en dat werd langzaam groter, heel spannend. De mannen stonden aan dek te zwaaien naar hun familieleden. Martin was trouwens nooit aan dek, want hij was natuurlijk machinist. Maar toch vond ik het leuk, dat binnenkomen. Naar Schiphol rijden is ook leuk, hoor, maar dat ophalen was veel romantischer.”

Leonie is de dochter van oud-visser Gijs Haasnoot en zijn vrouw Klazien die eerder in dit boek aan het woord kwamen. Toch voelt het voor haar niet alsof ze uit een echte vissersfamilie komt. “Ik ben dit leven niet van huis uit gewend, nee. Twee van mijn broers hebben de Visserijschool gedaan, maar die zijn allebei niet gaan varen. Mijn vader was ook visser, maar die is gestopt toen ik nog heel klein was. Dus daar heb ik geen herinneringen meer aan. Martin komt wel uit een echte vissersfamilie: zijn vader voer en allebei zijn opa’s, vroeger veel ooms en neven ook, en nu is zijn broer nog visser en een van zijn zussen heeft een man op zee. Dus ik ben het inmiddels wel gewend. Ik heb ook een paar vriendinnen die met een zeeman zijn getrouwd, hoewel sommigen inmiddels aan de wal zijn gekomen. Ik heb niet echt contact met andere vissersvrouwen. Ik zie mijn schoonfamilie regelmatig, die bestaat ook vooral uit vrouwen zonder man. Maar ik vind het dubbel zo gezellig als alle mannen thuis zijn.”

“Het is wel een romantisch leven”, vindt Leonie, “want als hij thuiskomt en je gaat hem ophalen, dan maak je je extra mooi op en je trekt leuke kleren aan, zodat je er goed uitziet. Dat is wel spannend. Ik ben dan helemaal blij, vind het gewoon heel leuk. Ik moet wel altijd even omschakelen, als hij net thuis is. Als hij er niet is, dan gaat alles veel sneller. Als hij er is kost het meer tijd, dan gaan we gezellig koffie drinken en zo. Dat ritme, daar moet ik dan aan wennen, het is net of we vakantie hebben. We gaan bijvoorbeeld naar het strand of naar de film met het hele gezin.”

Martin: “Ik probeer me thuis niet met de opvoeding te bemoeien, want je moet niet ingrijpen in het systeem. Je moet het niet proberen te veranderen.” Leonie vult aan: “Ik zeg ook nooit, wacht maar tot je vader thuis komt! Hij is een vader die als hij thuis is veel met de kinderen doet. Er zijn ook zeemannen, dat zijn echt mánnen, die doen helemaal niks. Die weten niet eens wat hun pincode is, bij wijze van spreken. Ze doen niks in huis en kunnen nog geen luier verschonen.”

“Toen de kinderen klein waren, ben ik ongeveer drie jaar aan de wal geweest”, herinnert Martin zich. “Van de tweeling heb ik veel meegemaakt, van Lars wat minder. Daarna ben ik gaan systeem varen, dat was ook goed. Twee periodes op, één af.” Leonie: “Toen hij nog walmachinist was – dan begeleid je het hele schip in de tijd dat het in een haven ligt – moest hij weleens op stel en sprong naar Las Palmas omdat het schip daar dan binnenkwam. Op een dag ging hij voor een weekend weg en kwam hij pas na vijf weken thuis. Dat was heel onzeker allemaal. Ik vond dat maar niks. Nu weten we precies waar we aan toe zijn, met dat systeem varen. Ik vind het nog steeds een heel positief leven.”

“Het is een schitterend vak, echt waar”, zegt Martin. “Ik vind het steeds leuker worden. Ik ben daar vrij positief in: de visserij blijft altijd bestaan. De volgende stap is dat we naar Chili gaan of naar Tasmanië bij Australië. Er is overal vis, het maakt echt niet uit waar je naartoe gaat. Je vliegt er zo heen en je blijft zes weken weg.”

Juni 2007. Martin is op zee, dus we spreken Leonie alleen. Het is de eerste keer na het ongeluk op de SCH 302. “Mart heeft foto’s van zijn hut na de brand, daar is helemaal niets meer van te herkennen. Je kunt niets terugvinden. In de hut van een andere machinist hadden ze alleen een stukje van zijn scheerapparaat teruggevonden, dat heeft hij bewaard. Moet je nagaan: dat is het enige wat er is teruggevonden, zo heet was het. Maar van Mart zijn spullen was niets over. Martin zat met een paar andere machinisten in de messroom koffie te drinken. Op een gegeven moment zagen ze rook omhoog kruipen. Toen zijn ze gaan kijken. Ze hebben nog geprobeerd om de brand te blussen, maar het was al te laat. Toen ze buitenkwamen stond iedereen al op de kade. Al zijn kleren weg, zijn telefoon, de televisie. Van de verzekering kreeg hij maar een klein bedrag terug. Een gedeelte regelt de rederij, maar je persoonlijke bezittingen gaan gewoon op de inboedelverzekering van je huis. Voor een groot deel van het jaar is zijn hut immers zijn huis.”

Na de brand op de SCH 302 is Martin bij Van der Zwan blijven varen, al zijn sommige collega’s inmiddels overgestapt naar andere rederijen. Hij werkt nu op de Alida (SCH 6). Dat schip maakt korte reizen van zo’n drieëneenhalve week en komt daarna terug in de haven van IJmuiden, Velzen of Scheveningen. Dan is Martin een paar dagen thuis. “Hij is nu net een paar dagen geleden vertrokken voor een reis van ongeveer drie weken. Voor mijn gevoel is hij nu langer weg dan vroeger, gek hè. Dat komt omdat ik nu niet meer precies weet wanneer hij thuiskomt. Ze komen pas terug als het schip vol is. Dat kan drie weken zijn maar ook vier. Hij was nu twee reizen weg, tussendoor een paar dagen terug en dan één reis thuis. Hij kan ook één op, één af als hij wil. Maar hij wil het liever zo, want hij heeft dit jaar nog niet veel gevaren.”

“Het is gewoon heel anders nu. Je moet er best even aan wennen. De kinderen vragen altijd wanneer papa weer thuis komt. Normaal wist ik dan precies: 25 juni. Maar nu kan ik geen datum meer noemen. Rond het einde van de maand, zeg ik nu.”

Sinds een tijdje toont zoon Lars ook interesse in de visserij. Dat was een paar jaar geleden nog anders: in 2005 moest Martin er nog niet aan denken dat Lars (toen tien jaar oud) een reisje mee zou gaan. Dat vond hij veel te eng. Bovendien dacht Martin dat hij niet geïnteresseerd was in de visserij, hooguit in de techniek aan boord. “Ik zou het natuurlijk wel leuk vinden, maar hij mag gaan doen wat hij zelf wil”, zei hij toen. Tweeënhalf jaar later zit Lars in groep 8 en moet de keuze voor een vervolgopleiding worden gemaakt. Leonie: “Nou vindt hij het toch wel leuk, de visserij. Dat komt waarschijnlijk omdat hij vaker aan boord komt. Op kerstavond hebben we nog aan boord geslapen met het hele gezin, op de 302, dat was een maand voor de brand. Dat vonden ze zo leuk, de meiden ook. Lars wil graag met zijn handen werken, maar hij gaat naar het Pieter Groen College. We hebben hem gestimuleerd om eerst havo of vwo te doen. Hij mag van ons nu ook een reisje mee, van de zomer.” Het is er nog niet van gekomen.

Augustus 2009. Martins schip, de Alida, heeft bijna anderhalf jaar aan de kade gelegen in Hansweert (Zeeland). Het schip is vrijwel compleet gestript, opnieuw opgebouwd en met bijna twaalf meter verlengd. Door een wrede speling van het lot brak er in februari 2009 ook op dit schip brand uit, waardoor de oplevering met vele weken werd vertraagd. Tijdens de maandenlange verbouwing bleef Martin steeds anderhalve week tot twee weken in Zeeland en was hij vervolgens een weekend of een dag of vier thuis. Als de SCH 6 weer naar zee gaat, ziet het ernaar uit dat Martin daar aan boord blijft. Hij wil niet terug naar de SCH 302, die even verderop in een Vlissingse werf ligt voor complete herbouw. Dat schip gaat waarschijnlijk zeer lange reizen maken, naar de internationale wateren bij Chili en Peru, en dat ziet Martin niet zitten. Zoon Lars is net veertien geworden en gaat binnenkort naar de derde klas van de havo. Hij is nog steeds geïnteresseerd in de visserij, maar heeft nog geen expliciete beroepskeuze gemaakt. Ook Bente en Julia zouden inmiddels best eens een reisje mee willen met hun vader.

[info] Functies aan boord

Afhankelijk van de grootte van het schip zijn er aan boord van trawlers tussen de vijfendertig en vijftig mannen werkzaam. Op de brug staan altijd twee officieren, een aan de voorkant aan het roer en een aan de achterkant om de visserij te begeleiden. Daarnaast zijn er een aantal werktuigkundigen (machinisten) aan boord die in ploegendienst werken. Op zo’n ‘fabrieksschip’ moet een machinist niet alleen verstand hebben van de motoren die het schip voortbewegen maar ook van alle techniek rond het sorteren, invriezen en verpakken van de vangst. Bovendien moet hij ervoor zorgen dat het net uitgezet en ingehaald kan worden. Verder zijn er twee groepen matrozen aan boord. De matrozen van de achteropploeg zijn degenen die daadwerkelijk vissen. Zij zorgen voor het inhalen en uitzetten van de netten en de scheerborden, het aan boord pompen van de vis en het onderhoud van de netten en andere visgerei. Ze staan onder leiding van een bootsman, die zijn orders krijgt van de dienstdoende stuurman of schipper op de brug. De tweede groep matrozen is verantwoordelijk voor het sorteren, invriezen, verpakken en opslaan van de vis; deze ‘fabrieksmatrozen’ staan onder leiding van een ploegbaas.

De laatste jaren huren rederijen steeds vaker fabrieksmatrozen van buitenlandse oorsprong in – bijvoorbeeld Russen, Litouwers, Polen en Mauritaniërs. Tot slot is er altijd een professionele kok aan boord en een kwaliteitsmanager, die onder meer verantwoordelijk is voor handhaving van de hygiëne in de fabriek en voor de bemonstering van de gevangen vis.

[thema] Globalisering aan boord

Onder buitenlandse vlag

De afgelopen jaren zijn enkele onder Nederlandse vlag varende vriestrawlers verkocht aan dochterrederijen in het buitenland. Op die manier kon ongebruikt quotum uit Engeland, Frankrijk of een ander land toch benut worden. Telde de trawlervloot in 2004 nog zeventien vriestrawlers onder Nederlandse vlag, een jaar later waren dat er nog maar veertien. De Nederlandse rederijen krijgen daarmee meer en meer een internationaal karakter. Van de vijftien trawlers van Parlevliet & Van der Plas varen er anno 2009 nog maar drie onder Nederlandse vlag: de KW 170, KW 172 en KW 174. De overige trawlers hebben een Duits, Engels, Noors of zelfs Litouws visserijnummer; wel hebben ze vaak nog echte Nederlandse namen zoals Jan Maria, Maartje Theadora, Dirk Dirk en Gerda Maria. Rederij Vrolijk heeft zeven trawlers, waarvan drie met een Schevenings nummer en twee onder Engelse en twee onder Franse vlag. De vijf trawlers van Van der Zwan varen momenteel (2009) met Schevenings nummer. Ook komt het weleens voor dat een schip met bemanning en al aan een buitenlandse reder verhuurd wordt. Er komt dan meestal een buitenlandse schipper aan boord en de arbeidswetgeving van het desbetreffende land gaat gelden. Dat is een aantal jaar geleden onder andere bij de Franziska (SCH 54) van rederij Van der Zwan gebeurd.

Buitenlands volk

Het aantal Nederlandse vissers aan boord van trawlers loopt de laatste jaren in snel tempo terug. Voor de fabrieksschepen zijn geen echte vissers meer nodig maar fabrieksarbeiders, en die kunnen veel goedkoper uit lagelonenlanden als Rusland, Polen en Mauritanië worden gehaald. Voor schepen die voor de kust van Mauritanië vissen, geldt dat ze verplicht zijn om een aantal Mauritaniërs mee te nemen aan boord. De schipper, stuurlui en machinisten zijn vaak van Nederlandse afkomst maar een deel van de matrozen niet meer. Datzelfde geldt voor de kok; op sommige schepen heeft die dezelfde nationaliteit als de meerderheid van de bemanning. De Nederlandse bemanningsleden zijn – afhankelijk van schip, rederij, rang en individuele afspraken – drie tot zes weken aan boord. De buitenlanders aan boord hebben andere contracten; ze worden per reis gemonsterd en zijn vaak maanden achtereen aan het werk.

De internationalisering van het scheepsvolk heeft grote gevolgen voor de sfeer aan boord. Sommige Nederlandse vissers waarderen de culturele diversiteit en genieten van de buitenlandse cuisine en contacten, anderen klagen over het gebrek aan contact met de nieuwkomers, de taalproblemen, het ‘vreemde’ eten en het verlies van de kameraadschap en gezelligheid van vroeger. Het zal duidelijk zijn dat door de toenemende verscheidenheid van bemanningsleden aan boord taal en cultuur belangrijk worden. Misverstanden kunnen snel ontstaan, zeker wanneer beide kanten – Nederlandse officieren en buitenlandse opvarenden – de Engelse taal gebrekkig spreken. Ook moeten Nederlandse opvarenden meer rekening houden met culturele eigenschappen en gewoonten van hun buitenlandse collega’s.

Kottersector

Ook in de kottersector heeft de globalisering toegeslagen. De afgelopen jaren zijn vele tientallen Britse, Duitse, Deense en Belgische kotters met hun vangstrechten (contingenten) in het bezit gekomen van Nederlandse vissers. Ook zijn er steeds meer kotters die met een of meer buitenlandse bemanningsleden varen, voornamelijk Polen, omdat het moeilijk blijkt in eigen land de vacatures te vervullen.

[verhaal] Henk van der Plas: “Het is een leven van uitersten: het is alles of niks”

MET ZIJN VADER IN HET KIELZOG banjert Henk van der Plas (1966) door het machineruim van de Franziska, SCH 54, een honderdtwintig meter lange vriestrawler. Lange witte buizen slingeren zich door de ruimte; indrukwekkende motoren en stoere machines staan er opeengepakt. Het is juni 2007 en de Franziska van rederij Van der Zwan ligt voor een grote verbouwing in een werf bij Vlissingen; een mooie gelegenheid om het schip te bezoeken. Henks vader Kees, zelf van huis uit machinist, kijkt zijn ogen uit. Henk wijst zijn vader verschillende apparaten aan en legt uit waar ze voor dienen. Henk is getrouwd met Liesbeth Haasnoot (1970). Volgens hem wist ze precies waar ze aan begon toen ze elkaar leerden kennen, “want ze komt min of meer uit een vissersgezin.” Samen met Henks moeder komt ze verderop in dit boek aan het woord. We spreken Henk voor het eerst in december 2006 als hij een reisje thuis is. Daarna ontmoeten we hem in Vlissingen aan boord van de Franziska.

December 2006. Henk werkt als hoofdmachinist aan boord van de Franziska, die op dat moment onder de vlag van Belize vaart. “Het schip wordt berederd vanuit onze oude rederij in Scheveningen, maar we hebben een IJslandse zetschipper. De reder zet de grote lijnen uit, maar die zetbaas least het schip en doet ermee wat-ie wil. Hij heeft geen quotum, dus wij vissen in vrije wateren. Hij heeft een paar Hollanders in de machinekamer staan en de rest denkt hij op te lossen met Russen. Tenminste, Russen, dat is tegenwoordig een breed begrip: Litouwers, Estlanders, Kazachstanen, Marokkanen, de vreemdste soorten zeelui zijn het.”

De meeste buitenlanders aan boord hebben geen maritieme opleiding gehad. Ze worden vooral ingezet in de fabriek voor het invriezen, verpakken en opslaan van de gevangen vis. Henk: “We hebben nu die Russen aan boord, negen of tien man beneden. Ze gaan een half jaar achter elkaar mee en zijn dan drie maanden thuis. Het zijn niet alleen jonge jongens, maar ook mensen met studerende kinderen. Uit alle lagen van de bevolking. Die mensen worden ingehuurd via bureaus; ze krijgen veertig tot honderd dollar per dag. Dat is voor hun maatstaven een hele hoop geld. Nu zijn er dus mensen aan boord die ogenschijnlijk goedkoper zijn, maar straks zien ze wel dat het zo niet werkt. We presteren minder dan voorheen – met zeventig man aan boord verdienen we minder dan vroeger met veertig, dus daar komen ze wel achter. Dan komen er vanzelf minder Russen aan boord.”

Zoals te verwachten is, heeft het intercultureler worden van de bemanning gevolgen voor iedereen aan boord, dus ook voor Henk en zijn Nederlandse collega’s. “Wij zijn nog maar met drie Hollanders en kijk, het menu wordt niet meer gebaseerd op jou. Dus wij eten nu ook goulash, broccoli, maïs enzovoort. Wij waren gewend aan goed eten, maar dat is helemaal afgelopen. De kok is ook, zeg maar, Russisch. Er was aanvankelijk een Hollandse kok maar die werd te duur, dus die moest moven – in die dagen hadden we nog een lekker witlofje met kaas en ham, een varkenshaasje, gewoon normaal eten. Ik ben twintig jaar gewend geweest aan hard werken en goed eten. We hebben wel eens buitenstaanders aan boord die zeggen: Wat eten jullie veel, waarom moeten dat twee karbonaadjes en twintig aardappels zijn? Dan zeggen wij: Ga jij maar eens twaalf uur achterop staan, dan eet je een paard op!”

Ook het werksysteem is veranderd sinds de Franziska onder een andere vlag is gaan varen. “Bij deze rederij begon ik met zes weken op, zes weken af, dan drie weken op, drie weken af, omstebeurt – ik kon dat goed combineren met mijn gezin en de schoolvakanties, ik kon wat plannen, dat leek mij drie jaar terug interessant. Nu is het minimaal tweeënveertig dagen aan boord en daar komen zomaar zes dagen bij, afhankelijk van wanneer we gaan aflossen. Dit schip komt niet meer binnen in een haven. Het is puur op zee, anderhalf jaar achter elkaar. Als wij worden afgelost, vlak langs de wal, dan komt er een kuster langszij, en ook als wij de vangst gaan overlossen komt er een schip langszij. Afhankelijk van de brandstofvoorraad, doorgaans om de drieëneenhalf à vier weken, dan ga je zo’n losgebied in dat aan de kust ligt, in Mauritanië of in Marokko. Dan wordt er brandstof getankt en komen ze gelijk de lading halen met een vrachtboot. En dan pas is er een mogelijkheid om afgelost te worden.”

“Sinds we omgevlagd zijn, staan er andere mensen op de brug die de dienst uitmaken: die zijn nog economischer bezig dan wij Nederlanders. De rederijen in Holland hebben met de Nederlandse cao te maken, daar kun je één of twee dagen mee smokkelen, maar dan begint het hele zootje te morren. Maar nu hebben we geen poot om op te staan, we zijn met zijn drieën en dan krijg je na zes weken op zee dus een e-mailtje: We vertrouwen op jullie flexibiliteit en op jullie collegialiteit. Dan wordt het vier dagen later. En je bent het dan al goed zat, na die zes weken. Na die vier dagen krijg je weer een e-mail: Ja sorry, de vluchtgegevens zijn weer veranderd, het wordt twee dagen later. Dus jij stuurt een mailtje naar huis, logischerwijs, met ’schat, ik kom er-an’ en dan moet je na een paar dagen weer mailen dat het toch later wordt. In principe zou je evenveel tijd vrij moeten krijgen als je hebt gewerkt, maar wat je overschrijdt, krijg je niet terug. Het staat wel altijd van tevoren vast wanneer je aan boord moet. Dat weten ze meestal wel. Gek is dat, de heenvlucht regelen lukt altijd, maar de terugvlucht niet.”

Hoewel hij het heerlijk vindt om naar huis te gaan, valt de terugreis Henk niet mee. “Dan ga je naar zo’n baai toe, daar word je gedropt en komt mijn vervanger aan boord. En ik ga een nachtje het hotel in. Dan een vlucht naar huis, een dag of twee dagen later. Als je geluk hebt, gaat-ie dezelfde dag nog, maar het is dan wel een lange reis. Eerst heb je vijftien uur gewerkt aan boord, dan twee uur gevaren. Daarna moet je wachten op het vliegveld, vier uur vliegen, overstappen in Frankfurt of zo, nog twee uur wachten, vliegen naar Amsterdam. Dan kom je thuis en begint de dag, met een vrouw en drie kinderen die op je wachten. Na zeven weken op zee ben je behoorlijk uitgevlekt, ja. Je bent gewoon afgedraaid na zo’n reis. Als je een beetje pech hebt met de motoren dan is het hard werken. Het kan ook zijn dat je een hele barre reis hebt qua omstandigheden, dan wordt er nogal wat van je gevraagd. Maar die thuisvlucht is eigenlijk de doodsteek. Aan boord merk je eigenlijk helemaal niks. Je bent veertien, vijftien uur achter elkaar bezig, het is je werk, je gaat maar door en je gaat maar door; daar zijn we mee grootgebracht. Je denkt er niet eens bij na, in wezen. Maar mentaal, die omschakeling van oké: ik ben klaar – en dan nog vierentwintig uur of daaromtrent moeten reizen... Dat heeft een behoorlijke invloed op het leven thuis! Mijn vrouw weet nu wel wat ik meemaak, maar het is moeilijk te plaatsen dat ik vier dagen gewoon afgevinkt ben. En dan ben je zelf ook weleens stom bezig: je bent weer thuis en vrij. Een borreltje doen?, vragen je vader en je schoonvader dan. Gezellig, maar je kunt het beter niet doen als je zo moe bent.”

“Wat vroeger echt leuk was, was dat je zwager aan boord was en je vrienden, je kennissen. Het was veel socialer allemaal. Na verloop van tijd werden het allemaal kennissen. Nu heb ik aan boord alleen maar met de Nederlanders contact. Dat zijn er drie, waarvan er steeds één aan het werk is. En ik werk dus met dezelfde personen die ik in mijn vrije tijd, elke vrije minuut aan boord, ook zie. Op een gegeven moment denk je: ik vind je een fijne vent, maar rot nu maar eens op. Dat zeg je dan niet, natuurlijk – maar het is vrij beperkt. De kapitein is een IJslander, daar kun je niet echt mee praten alleen maar zakelijk. Die mensen zijn ook niet van ‘kom effe hiero, effe zitten’. Als ik vrij ben en me verveel, ga ik maar weer naar beneden naar de machinekamer, een bakkie doen, maar dan zit je wel weer op je werk. Qua sociale contacten is het echt een stuk beperkter geworden.”

“Vijftien, zestien jaar terug had je de eerste Duitse schepen – bij PP, die waren half Duits, half Hollands. Maar de Duitsers lagen qua gewoontes niet ver van de Hollanders af; dat viel best mee. En dan had je veertien Hollanders aan boord, ook allemaal uit Katwijk dus dat was gezellig – dan trok je meer naar elkaar toe. Op een gegeven moment gingen we in de buurt van Mauritanië varen, toen kreeg je zes, zeven Mauretanen aan boord. Voor elke Hollander die van boord ging, kwam er een Mauretaan terug; die zijn goedkoper. Ook hadden we Portugezen aan boord, en Marokkanen.”

“Ik heb mijn eigen hut – officieren hebben hun eigen hut. Matrozen delen een hut met zijn tweeën. Maar op de Franziska zitten nu mensen, die delen met zijn vieren een hut. De Mauretanen zelfs met zijn achten. Tv hebben we niet want er zit daar geen satelliet. Op de Noordzee heb je satellietbereik, maar bij ons niet. Als je met allemaal Hollanders zat, dan zou je genoeg video’s aan boord hebben. Ik mail wel veel met huis. Ik heb een laptop in mijn hut, maar daar kan ik niet e-mailen. In de machinekamer is er Internetverbinding. Altijd als ik beneden in de machinekamer zit, dan check ik mijn e-mail op berichtjes van thuis. Ik werk acht uur op, acht uur af, dus ik verwacht elke keer dat ik vrij ben een mail van mijn vrouw. Het is het enige contact met mijn gezin, daar hou ik mij aan vast.”

“Wij hebben drie jongens. Die missen me wel. Alle drie zeggen ze steeds: We willen met papa mee. Kinderen vinden het al snel te lang dat hun vader weg is. Wij hadden dat vroeger ook. Als mijn vader na een half jaar thuiskwam van zee, doken wij als kinderen weg onder de tafel. Bij mijn jongste gastjes duurt het een uur of soms wel een middag voordat ze weer aan me gewend zijn. Ik heb een keer meegemaakt dat ik in IJmuiden aankwam, toen stonden de kinderen naar de verkeerde vent te zwaaien: papa!”

Met het systeem waaronder Henk vaart, zes weken weg, zes weken thuis, leidt hij een dubbelleven. “Thuis ben ik een halve huisman. Ik ben zes weken thuis en mijn vrouw heeft een baantje, dus dan ben ik degene die stofzuigt. Het is een leven van uitersten: het is alles of niks. Als je thuis bent, dan voel je je een paar dagen helemaal leeg. Dan kun je die kinderen ook niet om je heen hebben en ben je best kort aangebonden. Heel anders dan wanneer je uitgerust bent. Maar na een paar dagen voel ik mij weer goed. Je leeft naar het weekend toe, dingen met de kinderen doen. Ik heb best een mooi leven. Het is keihard werken, maar ik krijg ook de kans om heel intensief met mijn kinderen om te gaan. En je hebt nooit geen sleur in je huwelijk, het is altijd weer nieuw.”

“Ik heb een tijd in de bagger gewerkt, maar dat beviel me niet. Na achteneenhalve week kwam ik thuis en belde ik een rederij om te vragen of ik alsjeblieft weer naar de visserij kon. Ik kon meteen mee, na twee dagen. Dus ik belde op naar mijn vrouw: Nou Lies, ik heb goed nieuws, ik kan maandag meteen weer weg. Zij huilen natuurlijk, maar ik zag allemaal nieuwe mogelijkheden. Het klinkt raar, maar zij heeft er ook moeite mee als ik in gezelschap zeg: Lekker, morgen weer weg! Maar na die zes weken thuis heb ik het wel weer gehad. Ik heb het zelfs lichamelijk, dat ik denk: ik moet gaan werken. Het gaat echt kriebelen als ik bijna wegga. Dan ben ik het zat, dan wil ik gewoon weg, gaan varen, dat andere leven.”

Eind 2007 stopt Henk met varen. Hij heeft na de Franziska nog een tijdje op een andere trawler gewerkt, de Ariadne, maar besluit in het najaar om voorlopig niet meer naar zee te gaan. Hij wil meer tijd doorbrengen met zijn vrouw en drie kinderen. Sindsdien is hij walmachinist bij Van der Zwan, zijn oude rederij. Hij verdeelt zijn tijd tussen de haven van Scheveningen en de scheepswerf in Vlissingen, waar enkele schepen van Van der Zwan verbouwd worden. Ook gaat hij af en toe naar een buitenlandse haven, zoals die van Las Palmas. Hoewel het niet hetzelfde is als varen, is zijn leven zo toch nog een beetje avontuurlijk, vindt hij.

[thema] Voeding aan boord

“Op de Wiron 1 loopt jongste matroos Dennie de kombuis binnen om de kok te helpen. Even later sleept hij dozen met eten door de messroom naar de kombuis. Kok Arie trekt een doos open en legt een blok ingevroren karbonades op het aanrecht.” Journalist Louis de Jonge doet in zijn boek De laatste haringvissers van Nederland uitgebreid verslag van het eten aan boord van een hektrawler anno 2004. De Wiron 1 is een kleine trawler van rederij Jaczon, die in het haringseizoen samen met de Wiron 2 op haring jaagt en daarna op andere vissoorten overschakelt. Het eten aan boord van moderne hektrawlers als de Wirons is in niets meer te vergelijken met het eenzijdige menu in de tijd van de haringloggers en oude trawlers, dat vooral bestond uit bonen, erwten, spek en haring – levensmiddelen die je lang kunt bewaren. Er is tegenwoordig ook een echte kok aan boord en niet langer een kokende matroos, voor wie de visserij altijd voor moest gaan.

In de huidige kombuis beschikt de scheepskok behalve over een groot fornuis over een oven, een magnetron, een frituur en een keukenmachine. De keuken is van alle moderne gemakken voorzien. Ook doet het aanbod aan levensmiddelen niet onder voor dat in een gemiddeld huisgezin, zoals De Jonge laat zien: “Zwijgend pakt Arie de dozen uit. Aardappelkroketten en kipburgers, spare ribs, varkenshaasjes en kogelbiefstukken. Op de planken staan blikken soep, rookworsten, potten sambal, kruiden, jam, ketchup, mayonaise, macaroni, koffie en veel potten met zoute bonen. Op de grond staat een doos frites en kisten met aardappelen, bloemkool, andijvie, prei, winterpeen, ijsbergsla, citroenen, komkommers, paprika’s en tomaten. En doos met appels en sinaasappels gaat naar de messroom, naast de televisiekast.”

[verhaal] Nel en Liesbeth van der Plas: “Pap, ik ben zo blij dat je weer thuis bent”

TWEE GENERATIES VISSERSVROUWEN, Nel en Liesbeth van der Plas, schoonmoeder en schoondochter. Nel (1940) is gehuwd met Kees, die na enkele jaren werken als machinist in de visserij, op de koopvaardij en op de kustvaart de overstap maakte naar het visserijonderwijs. Ze hebben drie kinderen. Schoondochter Liesbeth (1970) is getrouwd met Henk, de zoon van Nel, die in het vorige hoofdstuk zijn verhaal deed. We interviewen beide dames in juni 2007 in het huis van Nel en Kees in het westelijk deel van de Hoornes, vlakbij de duinen. Liesbeth woont met haar Henk en drie schoolgaande kinderen in dezelfde buurt.

Nel steekt van wal: “Toen ik pas met mijn man ging, zeiden familieleden en kennissen, allemaal oudere vrouwen: Kind, weet waar je aan begint. Lang van huis en overal alleen voor staan. Ja, dacht ik, het is wel goed met jullie, maar ik ben gek op hem. Je luistert gewoon niet naar dat soort advies. Ik heb er nooit spijt van gehad, maar er zaten best wel moeilijke periodes tussen. Toen ik zwanger was van Henk was onze oudste dochter Petra de hele winter koortsig geweest en ze had diarree, het was gewoon geen doen. En iedere keer naar de dokter. Ze kreeg twee keer achter elkaar een stuip en heeft twaalf dagen in het ziekenhuis gelegen. Ze bleek coeliakie te hebben, een darmziekte, dan mag je geen gluten, maar dat was toen nog niet bekend. En onze Petra had een afgeknapte moeder. Ik kwam puur nachtrust te kort. Toen heb ik wel naar mijn man geschreven dat het niet goed met me ging.”

“Die lange reizen, en nooit weten wanneer hij thuiskwam. De dokter zei: Mens, ik heb enorme bewondering voor je dat je dat zo in je eentje doet, met een kind in het ziekenhuis. Ik denk weleens dat ik in die tijd echt een alleenstaande moeder was. Vlak daarna is onze Henk geboren, veel te vroeg. Ik had natuurlijk meteen de rederij moeten bellen, dan hadden die naar het schip gebeld. Maar wij belden naar Scheveningen Radio. Omdat ze nog geen nieuws over een baby verwachtten, luisterden ze bij Kees aan boord niet goed naar de berichten. Hij hoorde pas na zes dagen dat hij een zoon had. En Henk was al vijftien dagen oud toen hij hem voor het eerst zag.”

“Kees is toen aan de wal gekomen, voor mij. Dat was een plotselinge beslissing. Hij sprak toevallig iemand in café de Lindenboom, die vroeg, vaar jij nog? Ja, zegt mijn man, maar ik heb een beetje problemen thuis. Die man wist een baan voor hem. Hij is ’s maandags daar gaan solliciteren en hij kon dinsdags beginnen. Achteraf bleek ik een postnatale depressie te hebben gehad, maar daar was in die tijd nog niet zo veel over bekend.”

“Later kon mijn man een baan krijgen bij het Koninklijk Onderwijsfonds voor de Scheepvaart. Daar werd een machinist gevraagd voor de opleidingsschepen, de Beatrix, Irene en Margriet. Op een gegeven moment is er een nieuw schip gebouwd voor de visserij, de Koningin Juliana, en daar heeft hij vijfentwintig jaar op gevaren. Hij was steeds een week weg en zes keer per jaar een dubbele reis. Dat waren echt gouden jaren. Want daarvoor, toen Kees nog op de koopvaardij zat, was hij soms wel zeven maanden weg. Als hij dan thuiskwam, ging onze Henk onder de tafel zitten en Petra zette de deur zo dat ze erachter kon gaan staan. Het duurde wel een halve dag voordat ze hem weer accepteerden. Hij deed veel spelletjes met ze om het ijs te breken.”

Ook de drie zoons van schoondochter Liesbeth en haar Henk hebben allemaal een periode gehad dat ze het er moeilijk mee hadden dat hun vader zo vaak en langdurig afwezig was. De kinderen waren ten tijde van het interview twaalf, negen en vijf jaar oud. “Onze Kees, de oudste, heeft een tijd gehad dat hij ging huilen als Henk weg was, dan was hij heel verdrietig. Dat was echt zielig. Ik weet nog goed dat Henk naar beneden kwam en dat Kees tegen hem zei: Pap, ik word later toch maar geen kapitein want ik wil mijn kinderen niet zo lang missen. Dan heb je zo’n dikke keel van ellende. Dat vond Henk ook wel het moeilijkst, hij ging met de taxi weg en dan stond Kees met een beteuterd gezichtje te zwaaien. Ja, dan breekt je hart. Maar na een dag is het ook wel weer over. Dan gaat het allemaal weer. En ze wennen er ook aan. Onze Henk van vijf vraagt nu elke keer: Wanneer komt papa thuis? Die wordt ook een beetje ongeduldig. Laatst vroeg hij: Pap, waarom ga je dan varen? Toen zei Henk: Papa moet toch centjes verdienen? Maar ik heb toch al centjes in mijn portemonnee?, zei Henkje toen. Dat vond ik zo lief, weet je wel. Ja, die gaat het nu ook heel goed beseffen. Gisteren zei hij nog: Pap, ik ben zo blij dat je niet meer op de boot zit, dat je weer thuis bent.”

“Maar ja, kijk, ze hebben er ook de voordelen van, want als Henk thuiskomt, dan is het altijd feest en vaak worden er cadeautjes gekocht bij de Intertoys. Bij mij krijgen ze het niet voor elkaar, maar als Henk er is dan krijgen ze toch hun zin. Als Henk zes weken thuis is, dan gaat hij altijd met ze voetballen en ’s zomers met een bootje varen op de Rijn. Een man die altijd aan de wal is en ’s middags om vijf, zes uur thuis komt van zijn werk, die heeft daar geen tijd voor. Ik merk het ook aan Artjan, de middelste. Die is heel vrolijk, nu Henk weer thuis is. Ze hebben echt een vader nodig.”

Liesbeth was achttien toen zij in 1990 Henk ontmoette. Henk was bijna tweeëntwintig. “Ik was zo van slag die eerste avond, dat ik hem helemaal het verkeerde telefoonnummer heb gegeven. Ik dacht, als hij mij nu belt dan zal hij wel denken dat ik dat expres heb gedaan. Dus ik dacht: ik ga gewoon zijn vader en moeder even bellen, dat dat telefoonnummer niet klopt. Dus die waren nieuwsgiérig: wie zou toch die Liesbeth Haasnoot zijn? Ik had via via gehoord wanneer hij thuis zou komen, want ik kende iemand op datzelfde schip. Ik dacht: ik hoop maar dat het goed uitpakt, en dat was gelukkig zo. Hij heeft mij meteen gebeld. Hij was zeven weken weggeweest en kwam gelijk naar mijn huis. Dat vond ik wel een beetje eng, met mijn vader en moeder thuis, zo was ik helemaal niet. Maar mijn moeder was helemaal weg van hem en mijn tante Wil zat er ook, en die ging meteen haar haren kammen. Goh, wat een knappe knul, zei ze. Mijn vader kwam thuis en Henk lag op de bank te slapen, die was altijd heel vrij. Wie is dat dan, die jongen?, vroeg hij.”

“Mijn moeders broers zaten alle drie in de visserij en opa Duindrenth was ook altijd zeeman geweest, dus die was dolgelukkig toen ik met Henk aankwam. Hij had een apart vishok waar hij vis bakte – geweldig vond hij het als Henk een zak vis kwam langsbrengen.”

Vrij snel na hun eerste ontmoeting zijn Lies en Henk getrouwd. “Binnen anderhalf jaar was het bekeken. Hij was steeds maar een paar dagen thuis en dan wil je toch bij elkaar zijn. Toen zijn we getrouwd, dat was goed, want je had je eigen huis en je was niemand tot last. We wilden graag trouwen. We hebben nooit over samenwonen gedacht; als je een huis gaat kopen, dan trouw je. Je wist eigenlijk niet anders dan dat het zo hoorde. Het was een hele mooie tijd. We zaten in die flat en we vonden het allebei zo heerlijk. Het was helemaal goed. Dat je je eigen dingen had. We hadden nog geen kinderen, dus heel veel vrijheid. We gingen lekker met vakantie, leuke dingen doen.”

Het leven van een ‘alleenstaande’ zeemansvrouw valt weleens zwaar, geven beide vrouwen toe. Nel had indertijd twee vriendinnen die ook in de Hoornes woonden. “Toen was de Hoornes nog woest en ledig. Alleen hier stonden een paar huizen en daar verderop. Je keek tot aan de torenflats. Tante Marie en tante Lenie woonden daar,” wijst ze, “in die maisonnettes. Die waren ook getrouwd met zeelui, de ene zat op de koopvaardij en de ander was schipper op de visserij. Op vrijdagmiddag waren wij drieën altijd stinkend jaloers, wanneer al die andere vrouwen bier gingen halen voor hun mannen. En wij zagen tegen het weekend op.”

“Weet je wat je krijgt als je alles alleen moet doen? Je gaat praten in de ik-vorm: ‘ik ben twaalfeneenhalf jaar getrouwd’. Zo, ben jij twaalfeneenhalf jaar getrouwd?, zei mijn man dan. Daar ben ik toen sterk op gaan letten, om daar ‘wij’ van te maken. We naaiden met zijn drieën altijd kleren voor de kinderen. En maar druk, en maar zorgen. Daar raakte ik ook door van slag af. Dan zeiden we: Morgenavond maken we het niet laat, maar dan werd het toch weer half een. En om zes uur werden de kinderen wakker. We pleegden toch een beetje roofbouw op ons lichaam.”

Ook Lies is weleens uitgeput, als moeder van drie kinderen met een man op zee. “Onze Kees was toen hij klein was een heel makkelijk ventje; we gingen lekker wandelen op de Boulevard. Toen hij wat ouder werd, kreeg ik problemen met hem vanwege zijn autisme. En Artjan was inmiddels al geboren. Op een gegeven moment kreeg ik Henkie, dat was best een aanwezige baby, die was heel druk. Hij was ’s nachts ook veel wakker. Toen vond ik het erg zwaar in mijn eentje. Henk is in die tijd een jaar gestopt met varen omdat ik er een beetje doorheen zat. Maar na een jaar is hij toch maar weer naar zee gegaan. Want een baan aan de wal is anders. Ik kon goed merken dat hij er chagrijnig van werd. Hij miste gewoon het varen. Hij ging Niek, de man van zijn zus Heleen, weleens ophalen in IJmuiden en dan zag hij dat schip en dan bloedde zijn hart gewoon.”

Liesbeth: “Maar we hebben ook heel veel voordelen van dit leven. We hebben een leuk huis, we hebben een goed inkomen, en ik vind het ook gezellig. We doen leuke dingen als Henk thuis is, we gaan veel op vakantie en uit eten. Hij doet ook wel wat in huis, stofzuigen en zo. En als ik moet werken, dan maakt hij een lekkere pan nasi.”

Op het gebied van de communicatie is er enorm veel veranderd, vinden ze allebei. Vroeger was er alleen de radio, nu communiceren de vissers en hun gezinnen via telefoon en e-mail. Liesbeth: “Het vervelende van Scheveningen Radio vond ik dat andere mensen mee konden luisteren. Henk maakte weleens geintjes over de telefoon. Zo van: Was je weer eens niet thuis? Of is er weer een grote neger langs geweest? Dan zeiden ze tegen mijn schoonvader: Heeft jullie Henk soms huwelijksproblemen? Het was allemaal een geintje, natuurlijk. Wij mailen nu veel. Als ik hem niet vaak genoeg mail, dan krijg ik dat wel te horen van hem. Het eerste wat ik doe als ik ’s ochtends uit bed kom, is kijken of ik een mailtje terug heb gekregen, en dat is dan vaak ook zo. Ja, dat vind ik toch het leuke van het varen.”

“Ik moet altijd omschakelen als hij thuis is, het is altijd hollen of stilstaan. De eerste week ben ik echt bekaf. Dan is het altijd heel onrustig in huis en moet je allemaal weer even aan dat ritme wennen. Op een gegeven moment is het weer normaal en ben je eraan gewend. En als hij weer weggaat, dan ben je er allebei eigenlijk een beetje aan toe, weet je wel. Henk zegt dan: Ik heb weer zin om aan de slag te gaan. En voor mij geldt: even lekker mijn eigen leventje, mijn eigen huisje. Het gaat er om dat je je eigen ritme weer oppakt. Als Henk thuiskomt, zegt hij weleens: Zo, staan mijn schoenen weer in de garage? Dan zit hij altijd een beetje te mopperen. Dat is helemáál mooi, mijn sporen worden hier gewist, zegt hij dan. Maar die schoenen staan gewoon in de weg.”

“Een ochtend per week werk ik in het Zeehospitium, dan maak ik ’s ochtends het ontbijt klaar en ik geef de mensen te eten als ze zelf niet kunnen eten. En ik doe twee ochtenden per week thuiszorg, mensen wassen en kousen aantrekken. Ik vind het heerlijk. En het geld is ook wel lekker, zeker in deze tijden. Het is toch weer heel anders geworden op de visserij. Nu kan ik van mijn eigen geld leuke dingen doen, naar de schoonheidsspecialiste of naar de kapper. Ik heb vroeger wel gewerkt, maar toen ik in verwachting raakte van Kees ben ik helemaal gestopt. Na elf jaar was ik het thuiszitten helemaal zat. Ik had nooit verhalen te vertellen aan mijn vriendinnen, ’s avonds. Die hadden wel werk en konden daar altijd over vertellen. Dat wilde ik ook.”

“Mijn man en ik schréven veel”, zegt Nel. “Ik heb zúlke pakken brieven gehad. Ik heb er een avond warm bijgezeten bij de kachel, want ik heb ze allemaal verbrand. Weet je hoe dat kwam? In de Margriet had je de rubriek Goud voor uw Brief en ik las een keer over een mevrouw, die haar man voer ook, en al die buurvrouwen die lachten allemaal zo vriendelijk naar haar. Toen kwam er een naar haar toe en die zei: Ik zal het maar zeggen, je kinderen hebben de brieven van jou en je man in alle brievenbussen van de hele straat gegooid. Ik dacht: dat zal mij niet overkomen. Ik zag die van mij dat ook al doen. Dus zat ik op die zaterdagavond bij de kachel – ik heb er maar een paar bewaard.”

Dat de afstand tussen de Afrikaanse Westkust en Katwijk heel relatief is, blijkt uit de anekdote die Liesbeth vertelt. “Ik moest mijn zoontje wegbrengen naar een voetbalwedstrijd ergens in Wassenaar en ik wist wel zo ongeveer waar het was. Maar er waren wegopbrekingen en ik kon niet komen waar ik wezen moest. En ik wilde gewoon dat dat ventje naar die voetbalwedstrijd kon, dus ik belde Henk op die met zijn schip voor de kust van Afrika ligt: Weet jij hoe ik daar moet komen? Hij zei: Hang maar op, ik ga het wel even vragen. Er was toevallig een gozer aan boord die daar woonde. En toen belde Henk dus terug, vanaf het schip, met aanwijzingen hoe ik naar dat voetbalveld in Wassenaar moest rijden.”

Eind 2007 stopt Henk met varen om vaker thuis te kunnen zijn bij zijn vrouw en kinderen. Sindsdien werkt hij als walmachinist bij rederij Van der Zwan. Liesbeth is gestopt met de thuiszorg en werkt nu zestien uur per week bij Het Raamwerk, het voormalige Rijnlands Zeehospitium, als assistent groepsbegeleidster voor mensen met een handicap. Misschien gaat Henk ooit weer varen. Maar nu de kinderen nog zo jong zijn, is dat voorlopig niet aan de orde.

[thema] Visserijonderwijs nu

De visserijschooL

‘Zie je niets in een zouteloos bestaan…? Zoek dan de zee op!’ Met deze wervende tekst trekt de School voor de Zeevisvaart, zoals de Katwijkse Visserijschool officieel heet, sinds 1999 nieuwe leerlingen. Een jaar daarvoor dreigde voor deze instelling nog de ondergang wegens gebrek aan voldoende leerlingen: een neerwaartse trend die al vanaf de jaren zeventig was ingezet. De school moest een jaar de deuren sluiten en leerlingen werden met bussen van en naar IJmuiden vervoerd. Na verwoede onderhandelingen lukte het in 1999 om de school te behouden; de Visserijschool in Katwijk maakt een doorstart als zelfstandige vestiging van het Scheepvaart en Transport College te Rotterdam. Medio 2009 zijn er tweeënnegentig leerlingen, met vijfentwintig aanmeldingen voor het nieuwe schooljaar. Volgens de vestigingsmanager/directeur maakt de school op dit moment een sterke groei door. De visserij raakt weer in trek.

In Nederland kunnen leerlingen verschillende opleidingen volgen op het gebied van de visserij. Op de Katwijkse Visserijschool gaat het om drie voltijds opleidingen (beroepsopleidende leerweg) voor zestienjarigen en ouder:

Stuurman/werktuigkundige zeevisvaart SW 6 – twee jaar

Stuurman/werktuigkundige zeevisvaart SW 5 – drie jaar

Stuurman/werktuigkundige zeevisvaart SW 4 – vier jaar

Alle drie de varianten zijn opleidingen op mbo-niveau. SW 6 geeft de bevoegdheid om na de nodige vaartijd (stagevaren) schipper te worden op kotters kleiner dan 24 meter in beperkt vaargebied (maximaal 30 mijl uit de kust) of stuurman of machinist op iets grotere schepen. SW 5 leidt op tot schipper op kotters tot maximaal 45 meter, die vooral op de Noordzee varen, of als machinist/stuurman op schepen tot 60 meter. SW 4 geeft een wereldwijde vaarbevoegdheid op alle vissersschepen. Na het doorlopen van elk niveau kost het behalen van een hoger niveau een jaar extra. Het is ook mogelijk om – met de juiste vooropleiding – meteen met de SW 4-opleiding te starten.

In verschillende steden bestaat verder de opleiding tot Maritiem Officier (Marof) – een dagopleiding op mbo-niveau, met de mogelijkheid om door te stromen naar het hbo. Alle werkzaamheden die vroeger door de stuurman, scheepswerktuigkundige en de radio-officier werden uitgevoerd, behoren nu tot het takenpakket van de maritiem officier; het is een brede functie.

Stage varen

Bij alle opleidingen is veel aandacht voor de praktijk. Gedurende het laatste jaar lopen leerlingen stage op een vissersschip: voor SW 6 is dat drie maanden en voor SW 5 en 4 een jaar. De SW 4en SW 5-leerlingen verdelen hun tijd tussen de machinekamer, de brug en het dek, zodat ze alle facetten van het visserijbedrijf in de praktijk leren kennen. Pas na het stagevaren en goedkeuring van alle verslagen en uitgevoerde werkzaamheden ontvangen zij hun diploma.

Tot een paar jaar geleden konden ze praktijkervaring opdoen op de Koningin Juliana, het opleidingsschip voor de scheepvaarten visserijscholen. De leerlingen van de Nederlandse visserijscholen brachten er gemiddeld vier weken op door. Eind jaren negentig waren dat nog tussen de vijfen zeshonderd jongens. In 2004 viel het doek voor de Koningin Juliana. Stages en vaarsimulatoren voorzien sindsdien in de behoefte aan praktijkervaring voor leerlingen. Een duur opleidingsschip daarvoor in de vaart houden zou inefficiënt zijn.

[verhaal] Agnes en Koos de Bruin: “Zaterdag komen de nieuwe meubels. En hij weet van niets”

ALS HIJ THUIS IS, dan zet hij de wekker vroeg en gaat hij hengelen. Hij kan gewoon niet zonder de visserij.” Agnes de Bruin (1968) is getrouwd met visserman Koos (1965) die al sinds 1979 op de visserij zit. Hij werkt op een trawler van rederij Vrolijk die vrijwel continu voor de kust van Afrika ligt. Agnes en Koos hebben twee kinderen, Danny (1991) en Nicolette (1995). In de loop van een aantal jaren voerden we een paar gesprekken. Het eerste, met Agnes alleen, vond plaats in januari 2005. Later dat jaar zagen we Agnes samen met haar man. En in juni 2007 treffen we Agnes weer alleen in hun appartement in het centrum van Katwijk – haar Koos zit op zee.

“Ik ben in 1979 begonnen, ik was toen vijftien”, vertelt Koos. “Ik wilde de rottigheid thuis ontlopen. Ik had een vader die was zwaar aan de alcohol. Op school kwam er niks van mij terecht. Meneer was ’s nachts altijd in de weer, dus slapen deed ik niet. Ik ben op mijn twaalfde naar de Visserijschool gegaan om uit die ellende weg te zijn. En daarbij trok de zee gewoon. Ik heb niet eens getwijfeld, het was gelijk de Visserijschool. Ik had geen voorbeelden in mijn omgeving, ik had wel een oom op de binnenvaart maar dat is toch wel een groot verschil.”

“Er is in de afgelopen dertig jaar zo veel veranderd – een echte visserman ben je niet meer. Je bent gewoon een fabrieksarbeider die vis verwerkt. Ik ben meteen naar de trawlers gegaan, heb nooit op een kotter gewerkt. Ik zou bij God niet weten hoe dat werkt. Die kottermensen zijn wel meer echte vissers. Maar ook dat verandert: die kotters worden steeds groter, in vergelijking met die van vijftien jaar terug. Als je er een hekje op zet is het een hektrawler.”

Agnes en Koos kennen elkaar sinds 1989. In die tijd werkte Agnes als verbindingsofficier bij de Koninklijke Marine. “Toen ik hem leerde kennen voer hij al tien jaar. Ik heb wel ooms gehad die op een kotter hebben gevaren, maar verder was ik er helemaal niet mee bekend, met die visserij. Op een gegeven moment in de kroeg, op Oudejaarsavond, lag zijn hand ineens op mijn knie en toen was het aan. Daarna is het allemaal heel snel gegaan. Ik heb hem naar zee gebracht, een maand later woonden we samen en binnen het jaar waren we getrouwd. Als hij dan weg moest, in het begin, dan huilde ik tranen met tuiten. Je moest me niet zien zitten in de auto van IJmuiden naar huis. Tot in ons trouwen heb ik dat gehad. Maar ja, nou is het zoiets van: het is nu eenmaal zo, dus wat wil je dan? Hij zou aan de wal doodongelukkig worden. Hij gaat lachend naar zee en hij komt lachend thuis. Hij heeft het zo verschrikkelijk naar zijn zin.”

“De tijd dat ik Koos in IJmuiden ging ophalen was leuk. Soms gebeurde het wel dat hij eerder was binnengekomen. Dan zat hij al in de bus naar huis toe en stond ik daar aan die kade. Wegbrengen doe ik nu niet meer, hij wordt tegenwoordig opgehaald met de taxi en rijdt dan naar Schiphol. Maar ophalen doe ik nog steeds. Ik vind het nog steeds spannend om hem weer te zien na al die weken. Met de kinderen erbij is het wel minder romantisch. Als ze meegaan naar Schiphol, is hij net een magneet, dan plakken ze aan hem vast.”

Toen Agnes zwanger was van de oudste, is ze gestopt met haar werk bij de marine. “Koos wilde niet dat ik bleef werken, daarin is hij heel ouderwets. Blijf jij maar lekker thuis bij de kinderen, zei hij. Het hoeft niet, we hebben geld genoeg. Hij wou niet dat ik een oppas nam en zelf ging werken. Daar hebben we geen kinderen voor genomen, zei hij. Pas toen onze dochter naar de kleuterschool ging, heb ik weer werk gezocht.”

In 2000 vond ook Koos dat het tijd werd om meer tijd aan zijn gezin te besteden. Zoals veel ex-visserlui zocht hij een baan als baggeraar. “Ik wilde op het water blijven – ik weet niet, dat trekt gewoon. In de bagger ben je zes weken op en zes weken af, dus zes weken thuis, tenminste als je in het verre buitenland zit. In de visserij krijg je voor elke week dat je weg bent een dag thuis, dus als je vier weken weg bent geweest, ben je maar vier dagen thuis. Dat was veel te kort voor mijn dochter, die was toen een jaar of vijf. Ik wilde gewoon meer thuis zijn.” Maar uiteindelijk was de bagger toch niet wat Koos ervan had verwacht. Hij verdiende er een stuk minder en moest er een bijbaan naast nemen. Bovendien was de werkmentaliteit op de baggerschepen niet te vergelijken met die op zee. “Ik denk, waar ben ik in terechtgekomen? Anderhalf uur koffiedrinken, zo begonnen ze de dag.”

In juni 2004 is Koos weer gaan varen, op de SCH 81 (Carolien) van rederij Vrolijk. Hij is lid van de achteropploeg en invalbootsman. De achteropploeg is verantwoordelijk voor het uitzetten en binnenhalen van de netten. Die eerste reis was meteen vertrouwd, vond Agnes. “Hij stapte dinsdagochtend de deur uit, ik heb hem hier staan uitzwaaien op de galerij, ik stapte weer naar binnen en ik was er gelijk aan gewend. Je stelt je er ook op in. Ik zou gek worden als-ie gewoon van negen tot vijf zou werken. Nee, daar zou ik niet tegen kunnen. Als ik hem nou had leren kennen en hij had zo’n baan, dan wen je er natuurlijk aan. Maar dat vrije leven… Je hebt van die mannen die tussen de middag thuiskomen om warm te eten – ja, de ene keer heb ik wel tijd om om twaalf uur de aardappels op te zetten en de andere keer ben ik nog druk bezig of kom ik net ergens vandaan. ’s Avonds ook, ik vind het heerlijk om in mijn eentje een beetje op de bank te zitten voor de televisie en te zappen.”

“Ik vind het dus niet erg dat-ie weer is gaan varen – ik heb liever dat-ie vaart en dat-ie gelukkig is en het gezellig heeft thuis dan dat-ie niet zou varen en in die bagger was blijven hangen. En dat-ie niet lekker in zijn vel zou zitten, want dat heeft toch ook zijn weerslag op het gezin, dus ja, we zijn er allemaal happy mee.”

Volgens hun cao krijgen bemanningsleden op Koos zijn schip een dag vrij voor elke week op zee. Koos: “Ik weet niet altijd van tevoren hoe lang ik weg ben. Drie, drieënhalf, vier, zes of negen weken. Halverwege kun je te horen krijgen dat je een dubbele reis krijgt. Die ouwe waarschuwt wel op tijd dat je er rekening mee moet houden. Je hoort gauw genoeg of de kans bestaat.” “De reis voor de kerst in 2004 was het ergst”, valt Agnes in. “Toen is hij eind oktober naar zee gegaan. Op een gegeven moment kreeg ik een mailtje dat het een dubbele reis werd. Ze zijn twee dagen in de haven geweest en daarna gingen ze weer naar zee. Hij is toen in totaal negen weken weggeweest.”

Koos vindt zo’n dubbele reis ook veel te lang, maar berust in zijn lot: “Je kunt er wel tegenin gaan – dat heb ik wel een keer gedaan, maar daar waren ze niet zo blij mee. Hoe je het ook wendt of keert, de rederij heeft altijd het laatste woord. Of je nou bij een vakbond aangesloten bent of niet, dat maakt niet uit, ze hebben gewoon een monopolie. Als je ergens de zak zou krijgen, dan kom je er niet meer tussen. Ik ben blij dat ik naar zee kan, dat ik een baan heb en een baan naar mijn zin – dus het is mooi zo.”

Aan boord deelt Koos zijn tweepersoons hut met een ander bemanningslid. Het is een kleine ruimte van ongeveer drie bij drie meter met een hoekbank, een kast, een tafeltje, een bureau en een stapelbed. Ze hebben ook een stereotoren en een televisie, maar geen eigen douche en wc. Het is een hele verbetering in vergelijking met vroeger, vindt Koos: “Nu hebben we allemaal tweepersoonshutten, vroeger had je vierof zespersoonshutten. Die heb je bij ons aan boord niet meer. De officieren op de tweede verdieping hebben een eigen hut. Ik zit nu met de kok. Ik heb veel privacy, want die kok is altijd in de kombuis bezig en dan heb ik de hut voor mezelf. Tussen de middag heeft de kok wel vrij maar dan gaat-ie sporten – hardlopen voorop het schip. Ik werk dag en nacht. Op en af. Als ik vrij ben dan kijk ik een film, lig ik op bed, of schrijf ik een e-mail.”

“Koffie drinken, dat is het enigste wat we veel met elkaar doen. Ik heb een senseo’tje in de hut staan en ’s avonds komen dan de gasten, van de achteropploeg dan, en soms komen de stuurmannen. Heel af en toe komt er een vreemdeling aanwaaien. Je hebt vaste groepjes aan boord. Heel zelden, als er echt niet veel te doen is beneden in de fabriek, zeg maar, dan gaan we weleens kaarten. Vorig jaar hebben we vaak Monopoly gespeeld. En schaken. Dat doen die Engelsen vooral. Verder is het lekker rustig. Je zit vier tot zes weken met elkander aan boord dus je moet elkaar ook niet te veel zien, want dan ga je je ergeren.”

“Buiten het werk zien we elkaar niet veel, het liefst niet. Sommigen wel, die zitten elkaar constant op de lip, dan gaan die vrouwen ook weer goed met elkaar om, die kennen elkaar goed. Als Agnes naar haar werk is, vind ik het prima als er iemand even een bakkie komt doen. Maar als zij thuiskomt, dan is het moven, dan wil ik tijd met mijn vrouw doorbrengen, met mijn gezinnetje. Dat is gewoon normaal.” Agnes vult aan: “Ik heb geen contact met de vrouwen van zijn collega’s. Nee, absoluut niet. Ik heb daar helemaal geen behoefte aan. Ik heb mijn kinderen, ik heb mijn werk en ik heb genoeg aan me eigen: ik kan mezelf goed vermaken. En, daarbij, er is best wat jaloezie onder de vrouwen van de bemanning. Ik snap niet waar je het van doet, hoor je dan. Ik heb het een keer aan de stok gehad met de vrouw van een machinist. We stonden in de haven van IJmuiden en ze zegt: Mijn man komt vanavond thuis. Mijn man komt vanavond ook thuis, zeg ik. Nee, zegt ze, jullie venten komen vanavond thuis. Ik zeg: Moet je eens goed luisteren, als mijn vent zijn handen niet uit zijn mouwen steekt, komt jouw man niet thuis, hoor. Tegenwoordig gaan die mannen wel normaler met elkaar om. Vroeger was er meer hiërarchie. Dat was ook een reden dat hij overstapte naar de bagger, want we hielden niet van die scheve ogen. Die jaloerse blikken als je een nieuwe auto had of zo. Werk en privé houd ik helemaal gescheiden. Ik vind het heel leuk als ze iets komen halen of brengen maar ik zal niet snel vrouwen van de bemanning uitnodigen voor de koffie.”

Het is voor Koos tegenwoordig een stuk eenvoudiger om contact te onderhouden met het thuisfront wanneer hij langere tijd op zee zit. “In de messroom staat de computer, die is aangesloten op het netwerk, daar kan ik e-mailen. Maar in de hut maak ik op mijn eigen laptop mijn mailtjes klaar – ik heb geen zin om te wachten op mijn beurt in de messroom. En ik heb een bakkie – een heel leuke hobby – daar kom ik echt wereldwijd mee, heel ver, soms zelfs naar huis, maar dat is maar zelden. Thuis hebben ze er ook eentje.” Agnes vult aan: “Vóór 2000 zat-ie ook in de buurt van Mauritanië en had-ie ook zo’n bakkie aan boord. Ik wist dan hoe laat hij van dek kwam – bijvoorbeeld ’s middags om half één of om half vijf. Dan zette ik mijn bakkie aan en hoorde ik zijn fluitje. Een herkenningsfluitje hadie, het liedje ‘In een blauwgeruite kiel’. Dan sprak je een frequentie af en zat je gewoon met elkaar te praten. Toentertijd ging dat super.”

“Toen ik Koos net leerde kennen was het zo, dan kwamen die vissers thuis, en dan wisten ze niet wat er in de wereld was gebeurd. Tegenwoordig hebben ze het internet, en de stuurman maakt een krantje en legt dat in de messroom neer. Als ik de voetbaluitslagen doormail, dan heeft hij die vaak al van het internet geplukt. Dat is allemaal zo veranderd.” Aan boord van de SCH 81 loggen ze een paar keer per dag in om te zien of er nog e-mail is. Aan het eind van elke reis wordt gekeken hoeveel e-mails iedereen heeft verstuurd en ontvangen, en dan wordt de afrekening gemaakt. Koos heeft zijn eigen account en wachtwoord, dus niemand kan erbij. “Vroeger kostte het bellen over de satelliet achttien gulden per minuut”, herinnert Agnes zich. “En nou mail je voor acht euro in een hele reis. Ik stuur bijkans wel elke dag een mailtje – zodat hij op de hoogte blijft van wat er hier gebeurt.

Ja, er gebeurt thuis elke dag wel wat. Van hem krijg ik dan eens in de drie, vier dagen een mailtje. Hij schrijft vaak: Bij ons aan boord gebeurt niet veel. Slapen, werken en eten. En dan reageert hij weer op het mailtje dat ik gestuurd heb. Daarna wacht-ie een paar mailtjes af en komt er weer wat van zijn kant.”

Veel bellen doen Koos en Agnes niet: “Na een week of drie mailt Koos dat hij mij op een bepaalde dag gaat bellen, om mijn stem even te horen. Dat gaat ook weer via de satelliet. Vroeger was het Scheveningen Radio bellen: Goedenavond, Scheveningen Radio, we hebben de Dirk Diederik voor u aan de lijn. Dat hebben wij nog meegemaakt. Je hoorde wel wat de vrouwen tegen de mannen aan boord zeiden, maar niet andersom, dat ging dan blijkbaar via een andere frequentie. Toen kwam op een gegeven moment de fax. Maar het kantoor wilde eerst het faxnummer niet geven, bang dat er te veel gebruik van gemaakt zou worden. Als ze in de buurt van Ierland lagen, dan hadden ze een ander faxnummer dan voor de kust van Mauritanië. Een keer per week stuurde ik een brief per fax. Het nadeel was dat iedereen hem kon lezen. Vroeger kreeg je thuis via de post ook weleens een telegram, die werd verstuurd door de marconist. Op de Dirk Dirk was er nog een marconist, maar op Koos zijn volgende schip, de Dirk Diederik, was dat niet meer zo. Dat was veel te duur geworden.”

Hoewel Koos in loondienst is, is hij net als de meeste anderen geheel afhankelijk van de besomming. Gewoon wat de vis opbrengt. Zesentwintig procent van de besomming is voor de bemanning. “Met systeem varen wordt er precies uitgerekend hoeveel vis er gevangen is in de periode dat jij aan boord bent geweest”, legt Agnes uit. “Maar dan kan je de pech hebben dat er net in die drie weken dat jij thuis bent, heel goed besomd wordt en dat geld loop je dan mis. Dat gaan ze hopelijk rechttrekken, zodat het wat eerlijker wordt.”

“Ze doen negen tot elf reizen per jaar en je hebt twaalf maanden vaste lasten. Je moet dus van alle reizen wat sparen om je vaste lasten te kunnen betalen in de maanden dat je man niet op zee is. Dus als je moet overbruggen, moet je dat van je spaarrekening halen. Standaard drie weken nadat het schip is vertrokken krijg je het loon uitbetaald. Zodat de gezinnen wel vooruit kunnen. Ik weet hoe het werkt, en ik ben wel tevreden. Het is je eigen verantwoordelijkheid hoe je met je geld omgaat.” Zoals veel vissersvrouwen doet Agnes thuis de administratie en is ze verantwoordelijk voor de uitgaven. “Ik probeer Koos weleens uit te leggen hoe je geld overmaakt via de computer, maar hij heeft er geen interesse in. Het gaat goed zo en hij vertrouwt mij daarin. Toen wij ons eerste huis kochten, heeft hij het wel mee helpen uitzoeken. Maar hij ging naar zee en toen hij thuiskwam, zat ik al in ons nieuwe huis. Toen stond hij op het raam te tikken: Hallo, mag ik erin? Zo gaat het niet altijd: we zijn nu bezig met een nieuwe keuken en dan wacht ik wel met beslissen totdat hij thuis is.”

“Maar soms krijg ik het toch op mijn heupen en regel ik het zelf. Een paar maanden geleden zijn we samen meubels wezen kijken en we hadden toen iets leuks gezien, maar nog niet gekocht. Een paar weken geleden kreeg ik het in mijn hum. Want die meubelzaak is alleen op vrijdag en zaterdag open. Nou, zaterdagmiddag komt hij thuis, dan zie ik hem echt niet direct vanaf Schiphol met mij om meubels gaan. En als ik dan moet wachten totdat hij de volgende keer thuis is, zijn we weer een paar weken verder. Dus ik dacht: ik zet die oude meubels te koop en ik ga nieuwe bestellen. Vanavond wordt de televisiekast opgehaald en de salontafel. De kast is al weg. En zaterdag komen de nieuwe meubels. En hij weet van niets. Nee, hij weet er echt niets van.”

Anno 2009 werkt Agnes als administratief medewerkster op een school voor speciaal onderwijs in Katwijk: een bijna full-time baan. Het gezin verhuisde in 2008 vanuit hun appartement in het centrum naar de nieuwbouwwijk Zanderij, aan de zuidoostkant van het dorp. Zoon Danny is nu achttien jaar en doet de opleiding SW 4 op de Visserijschool in Katwijk. Hij is al een aantal reisjes als werkprenter (betaald) mee geweest op diverse schepen. Zodra hij zijn diploma heeft gehaald, hoopt hij uiteindelijk op een stee (een vaste baan) op een hektrawler. Dochter Nicolette zit in de tweede klas van het vmbo. Ze weet nog niet welke richting ze opgaat. Koos, die inmiddels al dertig jaar vaart, weet voorlopig nog niet van ophouden.

[thema] Een haven voor katwijk

Een vissersdorp zonder haven: Katwijk aan Zee laat zien dat dat mogelijk is. Desondanks staat een eigen haven voor Katwijk al geruime tijd op het verlanglijstje. De eerste plannen voor het aanleggen van een vissershaven dateren uit de periode vlak na de Eerste Wereldoorlog. In een plan uit 1919 werd becijferd dat de aanleg zo’n 5,5 miljoen gulden ging kosten, voor die tijd een astronomisch bedrag. Pas in 1946 kwam het onderwerp prominent op de agenda. In dat jaar liet de Provincie Zuid-Holland een onderzoek doen naar de mogelijkheid van een zeehaven voor Katwijk. De onderzoekscommissie adviseerde de Rijksoverheid inderdaad een haven aan te leggen. “Katwijk zou zonder de visscherij een doode plaats worden met een uit armoede wegslinkende bevolking”, stelde de commissie. Het toerisme was na de Tweede Wereldoorlog nog maar nauwelijks weer op gang gekomen en industrie bestond nog amper in het dorp, dus deze reactie was begrijpelijk. Maar achteraf gezien was ze wel heel pessimistisch…

De publicatie Een vissershaven voor Katwijk (verschenen rond 1950) maakte aannemelijk waarom Katwijk een haven moest hebben: er waren in die tijd rond de honderd schepen in het dorp en bijna vijftienhonderd mannen monsterden jaarlijks aan op vissersschepen. Ook gold, vonden de schrijvers, het volgende argument: “Katwijk is het enige vissersdorp aan de Nederlandse kust, dat zijn verbondenheid met de zee heeft bewaard. Het is een nationaal belang dat deze krachtige kern van zeevarenden niet wordt verstrooid.”

Eerste afwijzing

In 1949 ging de gemeenteraad akkoord met de aanleg van een haven, maar twee jaar later werd het verzoek door de overheid afgewezen. Er zouden al genoeg vissershavens zijn in Nederland. De gemeente en de reders gaven het echter niet op en ze bleven het onderwerp aan de orde stellen. Halverwege de jaren vijftig werd de Stichtingscommissie Zeehaven Katwijk opgericht. Op initiatief van deze stichting deed het Nederlands Economisch Instituut te Rotterdam een wenselijkheidonderzoek. Het instituut onderzocht de beroepsstructuur van Katwijk en kwam tot de conclusie dat de visserij in Katwijk aan Zee een zeer belangrijk ambacht was. Zo’n twintig procent van de bevolking was in die tijd nog werkzaam in de visserij en de visverwerkende industrie.

Katwijk had bovendien, na Scheveningen, de meeste schepen. Het rapport maakte ook de inefficiënte bedrijfsvoering inzichtelijk, waarbij in de haven van IJmuiden de lading van vissersschepen overgeladen moest worden op binnenvaartschepen. Die laatste moesten een onhandige omweg maken omdat er geen directe kanaal of rivierverbinding was tussen IJmuiden en Katwijk. Uiteraard kostte dit veel tijd en geld en had het een negatieve invloed op de concurrentiepositie van Katwijk. Verplaatsing van de rederijen en de haringverwerking van Katwijk naar IJmuiden was volgens het rapport geen optie: er was een gebrek aan vissers in IJmuiden en Katwijkers werden niet zo mobiel geacht.

Dát zij Katwijk’s doel

Naar aanleiding van Vlaggetjesdag en de visserijtentoonstelling in 1960 schreef C. de Jager het volgende vers:

“Vaarwel weer stoere manschap van ons dorp

God zegene jullie bij de eerste worp

Naar ’t zilver zeebanket, de glorie onzer landen

Hij zegene rijk de arbeid onzer handen En komt ge straks met rijke buit belaân Weer in de haven van IJmuiden aan Bedenk, als troost, dat ’t nu nog jonge leven

Misschien een eigen haven wordt gegeven

Houdt tot zolang het hoofd en ’t hart maar koel

Een eigen haven, dát zij Katwijk’s doel!!”

Halverwege de jaren zestig was het, na een definitieve afwijzing door de ministers van Verkeer & Waterstaat en van Landbouw & Visserij, einde verhaal. Twee jaar later werd de Stichtingscommissie Zeehaven Katwijk door de gemeenteraad opgeheven en verdween het plan in de la. Maar het verlangen bleef sluimeren.

Hernieuwde strijd

Meer dan veertig jaar later gaan er opnieuw stemmen op voor een haven in Katwijk. Met steun van het lokale bedrijfsleven en de Kamer van Koophandel Den Haag strijdt de werkgroep ‘Zeehaven Katwijk, onze trots!’ tegenwoordig voor een eigen haven. Het gaat nu niet om een pure vissershaven, maar om een gecombineerde haven voor zeewaardige recreatievaartuigen (voornamelijk zeiljachten) én kleine vissersschepen. Ongeveer tien kleinere kotters van Katwijkse schippereigenaren zouden in de nieuwe zeehaven een ligplaats krijgen. Volgens de Nederlandse Vissersbond bestaat er veel belangstelling onder Katwijkers om meer kleine vissersschepen te gaan exploiteren als er een haven zou zijn. Het zou een belangrijke impuls voor de lokale visserijsector betekenen.

De gemeente Katwijk heeft zich lang afzijdig gehouden – er leefden onder andere zorgen over de financiering en de gevolgen voor de kustwering – maar is sinds enkele jaren overstag. In 2008 heeft de gemeente een wenselijkheidsonderzoek uit laten voeren, waaruit bleek dat de betrokkenen, bewoners, ondernemers, toeristen, in meerderheid voor de aanleg van een zeejachthaven in Katwijk zijn. In februari 2009 ging ook de gemeenteraad akkoord. Besloten is om eerst een haalbaarheidsstudie uit te laten voeren. Het rapport van die studie wordt in het voorjaar van 2011 verwacht. De tijd zal leren of de visserij weer bestaansrecht heeft in Katwijk.

Begrippenlijst

Afhouder/afhouwer – jongste bemanningslid en laagste functie aan boord van een haringlogger, die onder meer bij het inhalen van de vleet de reep aangaf in het ruim en ervoor zorgde dat de reep niet verward raakte

Behouden teelt – einde van de haringteelt, in december

Besomming – netto opbrengst van een visreis, waarvan elke visser zijn deel krijgt

Biesheuvelgroep – groep vissers die gezamenlijk beslissen over de verdeling van het hun toegewezen quotum

Blazen – grote, ronde ballonnen die de vleet drijvende moesten houden

Bokker – zie boomkorkotter

Bomschuit – breed type zeilvissersschip (platbodem), gangbaar tot de eerste wereldoorlog

Boomkor – vistuig bestaande uit een trechtervormig net dat wordt opengehouden door een stalen buis (boom); zware kettingen schrapen over de zeebodem, waardoor de (plat)vis opschrikt en het net in zwemt.

Boomkorkotter – kotter met gieken aan weerszijden, waaraan de boomkorren worden uitgevierd en opgehaald; ook wel bokker genoemd

Bordentrawl – manier van vissen waarbij (vroeger) houten of (tegenwoordig) stalen ‘borden’ het net openhouden tijdens het vissen

Combinatievaren – werkwijze waarbij in het begin van de haringtijd (mei-juni) de vangst van enkele schepen van dezelfde rederij werd overgegeven aan één schip, de ‘jager’

Contingent – vangstrecht, totale toegestane vangst (per vissoort, per reder/eigenaar) – in de volksmond ook quotum genoemd

Drijfnet – zie vleet

Europese visserijfonds – fonds dat de sociaal-economische gevolgen van het gemeenschappelijk visserij beleid moet opvangen en de sector duurzamer moet maken

Fiets – bijnaam voor stoomlogger

Garantieloon – minimumloon voor vissers, uitgekeerd in tijden dat er onvoldoende is besomd of er door slecht weer of andere oorzaken niet kan worden gevist

Gvb – gemeenschappelijk visserij beleid van de europese unie, internationale regelgeving over de visserij

Halen – binnenhalen van de visnetten haring schudden – uitschudden van de netten aan boord van een haringlogger, zodanig dat de haring in de daarvoor bestemde bakken (krebben) op het dek terechtkwam

Haringlogger – scheepstype waarmee vroeger van mei tot december op haring werd gevist

Haringrace – wedstrijd aan het begin van het haringseizoen tussen schepen die probeerden als eerste de haring aan land te brengen

Haringteelt – zie teelt

Haringtrawl – haringvangst met een trawlnet in plaats van een vleet

Hektrawler – vissersschip waarop de netten aan de achterkant worden uitgezet en binnengehaald (het gangbare scheepstype voor de grote visserij)

Hydrorig – vistuig voorzien van spoilers die door waterverplaatsing de vis opschrikken van de zeebodem

Jongste – halfmatroos – de derde functie (één rang boven de reepschieter) aan boord van een haringlogger

Kaakplank – plank aan dek waarop de vissers zaten die de haring kaakten

Kaken – het verwijderen van galblaas, ingewanden en kieuwen van de haring om bederf te voorkomen

Kantje – harington

Kombuis – keuken aan boord

Kooi – scheepsbed, op loggers meestal een stapelbed

Kotter – scheepstype dat vooral op de noordzee en langs de nederlandse kust wordt gebruikt voor de visserij op platvis, garnalen en mosselen; zie ook boomkorkotter

Krebben – bakken aan dek van een schip waarin de vangst werd verzameld

Kuil – achterste deel van een sleepnet waarin de vis zich verzamelt, en dat aan boord geleegd wordt

Kuster – kustvaarder, vrachtschip (coaster)

Logger – vissersvaartuig dat tot ongeveer 1970 werd gebruikt, vooral voor de vangst op haring

Lokkig – geluk hebben in de visserij; een lokkige schipper zijn, een lokkerman/lukkerman zijn

Marconist – radiotelegrafist; iemand die is opgeleid in het zenden en ontvangen van morsesignalen met behulp van een radio

Marof – maritiem officier; iemand die breed is opgeleid tot stuurman/scheepswerktuigkundige

Messroom – eetruimte aan boord

Motordrijver – machinist

Netten boeten – netten repareren

Netten breien – nieuwe netten maken

Nieuwe teelt – eerste haringreis tijdens de vleetvisserij, mei/juni

Oliejas – weersbestendige kleding die vooral door vissers en zeevarenden wordt gedragen; ook wel: oliegoed

Omvlaggen – onder een andere nationaliteit gaan varen, zodat de quota van een ander eu-land kunnen worden benut

Opschieten – opbergen van de reep in het reepruim

Oudste – bijna-matroos – de vierde functie (één rang boven de jongste) aan boord van een haringlogger

Outrig – vistuig waarbij het net niet opengehouden wordt door een boom (zie boomkor), maar door ouderwetse borden; ‘bokken met borden’

Ouwe – schipper, kapitein

Overlossen – op zee lading overgeven aan een ander schip

Overweekse reis – langere (kotter)reis waarin een weekend voorkomt

Platvis – orde van vissoorten die op hun zijde op de zeebodem leven; bijvoorbeeld schol, tong, tarbot en schar

Praaien – aanroepen van een ander schip dat in de buurt ligt/vaart

Prenter – iemand die een reis meevaart maar (nog) geen visser is; ‘een reisje mee gaan’

Pulskor – vistuig voorzien van elektroden die stroomimpulsen afgeven, zodat vissen als tong en schol loskomen van de zeebodem

Quotum – totale toegestane vangst (per vissoort, per land) – in de volksmond ook: per reder/eigenaar

Reep – het dikke touw waaraan de vleetnetten bevestigd werden

Reepschieter – de tweede functie (één rang boven de afhouder) aan boord van een haringlogger

Roepje – radiobericht vanaf de schepen naar het vasteland, te horen via de visserijgolf van scheveningen radio; ‘een roepje naar huis doen’

Rol – draaibare cilinder waarover de vleet aan boord werd getrokken

Rondvis – vissoorten met ronde vormen, zoals kabeljauw, wijting en zeebaars

Sanering – inkrimping van het aantal schepen door middel van uitkopen van scheepseigenaren door de overheid

Scheepsvolk – het geheel van de bemanning, zonder de schipper; ook wel volk genoemd

Scheepswerktuigkundige – machinist

Schieten – uitzetten van de vleet (netten)

Splitsen – de afwerking van een touw om een lus te maken of twee stukken touw aan elkaar te bevestigen

Staand want – vissen met stilstaand/hangend net – passieve visserij

Stomen – varen; zie ook uitstomen

Sumwing – vistuig voorzien van soort vliegtuigvleugel die vlak boven de zeebodem zweeft en het visnet openhoudt

Systeem varen – vaaren verlofschema; systeem van aantal weken werken, aantal weken naar huis, gangbaar op grote trawlers die niet na elke visreis naar de haven terugkeren maar enkele maanden op zee blijven

Tac – total allowable catch = totale toegestane vangst (per vissoort)

Teelt – de periode van mei tot december waarin op haring werd gevist; meestal ook de periode waarvoor iemand aangemonsterd werd

Trawler – scheepstype dat vanaf 1890 in zwang kwam

Trawlzak – plunjezak om schone kleren mee naar zee te nemen en (een zootje) vis terug naar huis – het vuile goed werd meestal in een kussensloop vervoerd

Uitstomen – naar de visgronden varen

Vaarschema – zie systeem varen

Visserijgolf/visserijband – radiofrequentie waarop scheveningen radio te horen was

Vleet – kilometers lang gordijn van met elkaar verbonden drijfnetten op een haringlogger (zie ook staand want)

Vleetvisserij – haringvisserij met de vleet, meestal op loggers

Volk – zie scheepsvolk

Vooronder – slaapruimte aan boord van een logger, voor in het schip

Walmachinist – machinist die tijdelijk aan boord komt van een schip dat in de haven ligt en toeziet op de reparaties

Winch – speciale visserijlier om de reep van de vleet of de lijnen van trawlnetten uit te vieren of in te halen

Zeedagen – het aantal dagen dat een visserschip jaarlijks op zee mag verblijven; maatregel tegen de overbevissing

Zeekaak – scheepsbiscuit; ronde, droge, lang houdbare kaak

Zijtrawler – vissersschip waarop de netten aan de zijkant werden binnengehaald

Zootje – portie vis die men aan het eind van een reis mee naar huis krijgt

Verantwoording

Met dank aan:

Annemarie Kingmans en de andere organisatoren van de visserijtentoonstelling

1945-1960 in het Katwijks Museum (27 oktober 2009 – 20 februari 2010)

Anne-Marie van Seters-Padmos & Cornelie Quist, VinVis

Ger Haasnoot, directeur/vestigingsmanager School voor de Zeevisvaart Katwijk

Jan Fernhout, radiotelegrafist bij Scheveningen Radio 1965-1972

Jan van Welie, Wendy Westerhof & Henny Wouters, meelezers

Maljaert van der Gugten, boekhandel Van den Berg, Katwijk

Rob van Ginkel, maritiem antropoloog Universiteit van Amsterdam

Tilly Hermans, uitgever

Illustraties:

p. 6-7: Jan Zwiep

p. 21: Pieter van der Valk

p. 25, 36, 37, 70: fotoarchief Gemeente Katwijk p. 72: J. van Duin

p. 94: Productschap Vis

p. 95: Nederlands Visbureau

p. 98: Parlevliet & Van der Plas p. 99: Joost J. Bakker

p. 104, 121: bemanning KW 74

p. 110, 137, 141: bemanning SCH 81 p. 134: Alex Mol

De portretten van de geïnterviewden zijn gemaakt door fotograaf Dennis Zuijderduijn uit Katwijk. Het merendeel van de foto’s in dit boek is afkomstig uit de familiealbums van de geïnterviewden. Wij hebben ons uiterste best gedaan om de bronnen en rechthebbenden van al het beeldmateriaal te achterhalen en contact op te nemen met de makers, maar dat is niet altijd gelukt. Wanneer iemand meent enig recht te kunnen doen gelden op in dit boek gepubliceerd beeldmateriaal, dan verzoeken wij dit te melden via info@vissersvolk.nl.